NGONCEKI URAN-URAN SEMUT IRENG (1)
Semut Ireng Pralambange Kenya Asal Maluku
Mulyono Atmosiswartoputra
Nalika isih sinau ing Sala biyen, yen pinuju dina Minggu kala-kala aku dolan menyang Museum Radyapustaka ing Sriwedari utawa Museum Reksapustaka ing Mangkunagaran. Senajan mung pisan pindho, tau uga dolan menyang Sasana Pustaka Kraton Kasunanan Surakarta Hadiningrat. Ancase mung kepengin sinau maca serat carik, yaiku buku-buku kuna kang ditulis tangan nganggo aksara Jawa, sing umure wis puluhan nganti atusan taun.
Ing Museum Reksapustaka Mangkunagaran, aku nemokake serat carik kang ngrembug uran-uran semut ireng. Serat carik kang asesirah Punika Uran-Uran Semut Ireng Pralambangipun Salebeting Nagari 5 Prakawis sing diwenehi nomer A.44a. Marga ndudut kawigatenku, banjur daksalin lan daksimpen. Alhamdulillah, cathetan mau isih sumimpen ing lemari bukuku, senajan puluhan buku liyane ana sing wis rusak amarga kepangan rayap lan ngenget.
Miturut serat carik mau, uran-uran semut ireng kang dianggit dening Kyai Ranggajanur ing Kartasura, mujudake bedhekane wong wasis jaman biyen kang isi pralambang ing sajroning limang kraton ing tanah Jawa, yaiku Majapahit, Demak, Pajang, Mataram, lan Kartasura. Wondene unine uran-uran semut ireng kang kagubah nganggo tembang dhandhanggula, miturut serat carik nomer A.44a, mangkene.
Semut ireng anak-anak sapi,
kebo bungkang nyabrang ing bengawan,
keyong sacarak sungute,
timun kang nggotong wolu,
Surabaya geger kepati,
ana wong ngoyak macan,
denwadhahi bumbung,
alun-alun Kartasura,
gajah meta cinancang ing sidaguri,
patine ceker ngayam.
Gatra mbaka gatra katerangake karepe dening Kyai Ranggajanur. Nanging ing sarehning katrangan ing serat iku cekak aos, mula kanggo nggamblangake critane, ing kene sengaja diandharake kanthi rada dawa adhedhasar cathetan sejarah amrih luwih cetha.
1. Semut ireng anak-anak sapi
Gatra kapisan ing uran-uran semut ireng iki mujudake pralambange Putri Wandhan kang kagungan putra aran Raden Harya Lembupeteng.
Putri Wandhan iku putri saka Pulo Banda Maluku. Wiwit biyen wong Maluku pancen kondhang ireng manis. Ora salah yen Putri Wandhan mau dipralambangake “semut ireng”.
Putri Wandhan dipundhut garwa dening ratu Majapahit. Serat mau nyebut asmane ratu Majapahit iku Prabu Brawijaya pungkasan, senajan asma Brawijaya mung tinemu ing serat-serat babad, ora tinemu ing prasasti apadene cathetan sejarah kang bisa dipercaya kaya dene Negarakertagama. Saka patutane, Putri Wandhan peputra Raden Bondhan Kajawan. Bareng diwasa, Raden Bondhan Kajawan dibuwang ing Tarub.
Dening Ki Ageng Tarub, Raden Bondhan Kajawan dipundhut mantu, dinikahake karo Retna Nawangsih. Banjur ganti jeneng dadi Raden Harya Lembupeteng. Putri Wandhan kang kulite ireng, ing uran-uran mau kabasakake “semut ireng”. Sarehning putrane aran Raden Harya Lembupeteng, mula “semut ireng” mau kabasakake “semut ireng anak-anak sapi”.
2. Kebo bungkang nyabrang ing bengawan
Gatra kapindho mujudake pralambange Ki Ageng Kebo Kenanga kang lila-legawa diprajaya dening Sunan Kudus. Kebo bungkang tegese kebo tuwa. Kebo bungkang didadekake pralambange Ki Ageng Kebo Kenanga ing Pengging, jaman Kraton Demak.
Miturut cathetan sejarah, Ki Ageng Kebo Kenanga iku muride Syekh Siti Jenar kang dianggep kesasar agamane dening panguwasa Kraton Demak. Ki Ageng Kebo Kenanga ora gelem sowan menyang Kraton Demak. Awit saka iku, Sultan Demak banjur utusan Sunan Kudus supaya ngukum Ki Ageng Kebo Kenanga. Tinimbang kudu ngadhep Sultan Demak, Ki Ageng Kebo Kenanga luwih milih diukum. Wusanane, Ki Ageng Kebo Kenanga sida diprajaya dening Sunan Kudus. Bab iki sing dipralambangake “nyabrang ing bengawan”. Tegese, Ki Ageng Kebo Kenanga nyabrang banyuning rahmat.
3. Keyong sacarak sungute
Gatra kaping telu mralambangake Mas Karebet ya Jaka Tingkir sing asale wong cilik, banjur dadi ratu agung ing Pajang. Keyong pralambange wong cilik. Wiwit cilik mula, Mas Karebet uripe nrenyuhake. Bapak ibune seda nalika Mas Karebet isih cilik. Bapake, Ki Ageng Kebo Kenanga, mati diprajaya dening Sunan Kudus. Ora let suwe, ibune nyusul tilar dunya. Sawise dadi bocah lola, Mas Karebet banjur diopeni dening Nyai Ageng Tingkir, warandhane Ki Ageng Tingkir, kanca sinarawedine Ki Ageng Kebo Kenanga.
Jaka Tingkir ngawula ing Kraton Demak, dadi tetungguling prajurit tamtama. Malah kepara didadekake mantu dening Sultan Trenggana ya Sultan Demak ka-3, jalaran saking asihe marang Jaka Tingkir. Bareng Sultan Trenggana seda, Jaka Tingkir sing wis dadi adipati ing Pajang, nggenteni marasepuhe dadi ratu ajejuluk Sultan Adiwijaya. Dene kratone ana ing Pajang. Ya iki kang dipralambangake “sacarak sungute”. Tegese, dhuwur drajate.
4. Timun kang nggotong wolu
Gatra kaping pat mralambangake Panembahan Senapati kang bisa jumeneng nata ing Mataram jalaran disengkuyung dening wong wolu.
Nalika isih nom, Panembahan Senapati iku arane Danang Sutawijaya, putrane Ki Ageng Pemanahan ya Ki Ageng Mataram (sawise pindhah menyang Mataram). Danang Sutawijaya kapundhut putra angkat dening Sultan Adiwijaya. Sawise bapake seda, Danang Sutawijaya nggenteni kalunguhane bapake, dadi petinggi ing Mataram kanthi asma Senapati ing Ngalaga.
Bareng wis rumangsa kuwat, Senapati ing Ngalaga mbalela, emoh ngratu marang Pajang. Senapati ing Ngalaga wusanane dadi ratu ing Mataram jejuluk Panembahan Senapati ing Ngalaga.
Miturut Uran-Uran Semut Ireng, olehe Senapati kuwawa mbalela lan madeg dadi ratu ing Mataram amarga disengkuyung dening wong wolu, yaiku: Kyai Juru Martani, Tumenggung Mayang, Ki Ageng Mataram, Kyai Panjawi, Pangeran Made Pandan, Ki Ageng Wanadadi (keturunane Ki Ageng Wanasaba), Ki Buyut Wirasraba, lan Ki Ageng Ngarum, keturunan Demak.
Tidak ada komentar :
Posting Komentar