Selasa, 10 Maret 2026

NGONCEKI URAN-URAN SEMUT IRENG (2): Semut Ireng Pralambange Kenya Asal Maluku



Cover Majalah Jaya Baya, Minggu III, Maret 2026

Majalah Jaya Baya, Minggu III, Maret 2026, halaman 14.


Majalah Jaya Baya, Minggu III, Maret 2026, halaman 15.


Salinan dari tulisan di atas.


 NGONCEKI URAN-URAN SEMUT IRENG (2)

Semut Ireng Pralambange Kenya Asal Maluku

 

Mulyono Atmosiswartoputra

 

5. Surabaya geger kepati

Gatra kaping lima nyritakake Surabaya geger kepati jalaran diserang dening Mataram. Nalika semana, Surabaya diasta dening Pangeran Ratu, dene Mataram diasta dening Sultan Agung Hanyakrakusuma.

Miturut Babad Tanah Jawi anggitane W.L. Olthof, Sultan Agung Hanyakrakusuma kang darbe ancas ngelar laladan, utusan prajurit ngrebut Surabaya. Kang tinanggenah nyenapateni Tumenggung Mangun Oneng, dikantheni para bupati manca negara kabeh. Surabaya dikepung, saengga para prajurit lan kawula Surabaya ora ana sing bisa metu. Wong-wong mau padha kaliren. Pangeran Surabaya utusan putrane, Pangeran Pekik, amrih nemoni Tumenggung Mangun Oneng, kandha yen pasrah.

Babad Tanah Jawi ora nyitakake yen Pangeran Surabaya mati ing palagan, nanging serat carik Punika Uran-Uran Semut Ireng Pralambangipun Salebeting Nagari 5 Prakawis mratelakake yen Pangeran Ratu (utawa Pangeran Surabaya miturut Babad Tanah Jawi) mati ing palagan dening Tumenggung Sepanjang. 

6. Macan denwadhahi bumbung

Gatra kaping nem lan pitu mralambangake Amangkurat II lan adhine, Sinuhun Ngalaga. Amangkurat II dipralambangake “wong kang ngoyak macan”, dene Sinuhun Ngalaga dipralambangake “macan sing dioyak, banjur diwadhahi bumbung”.

Nalika Amangkurat I jumeneng nata ngganteni kang ramane, Sultan Agung Hanyakrakusuma, bumi Mataram dibedhah jalaran prajurite ora kuwawa ngadhepi barisane dening Trunayaja.  

Amangkurat I mlayu mengulon bareng karo garwane kabeh, para putra, lan abdi kakung kang setya marang bendarane. Tekan wewengkon Banyumas, Amangkurat I dhawuh marang Raden Mas Rahmat kang wus nyandhang pangkat Pangeran Adipati Anom (putra mahkota) supaya bali ngrebut Mataram saka tangane mungsuh, nanging ora saguh.  

Amangkurat I banjur dhawuh marang putra liyane, Pangeran Puger, kang kaprenah adhine Raden Mas Rahmat seje ibu. Pangeran Puger nyaguhi. Tekan Jenar, Pangeran Puger nglumpukake bala. Ing kono Pangeran Puger banjur madeg ratu ajejuluk Sinuhun Ngalaga. Amangkurat I seda sajroning playon, kasarekake ing Tegalarum.

Sasedane ingkang rama, Raden Mas Rahmat madeg ratu, ajejuluk Amangkurat II. Nuhoni dhawuhe ingkang rama, Amangkurat II njaluk biyantu Kumpeni kanggo numpes mungsuh. Trunajaya klakon katumpes. Amangkurat II dadi ratu Mataram nggenteni kalungguhane ingkang rama. Emane, Amangkurat II ora duwe kraton, jalaran kratone ing Plered wis dilenggahi dening adhine, Sinuhun Ngalaga. Mula Amangkurat II gawe kraton anyar ing Wanakarta. Bareng wis dadi, kraton anyar mau dijenengi Kartasura.

Geneya kraton ing Plered dilenggahi dening Sinuhun Ngalaga, dudu dilungguhi dening Trunajaya sing kasil mbedhah Mataram nganti Amangkurat I keplayu? Critane, nalika Trunajaya kasil mbedhah Mataram, dheweke ora nglungguhi Mataram, kajaba mung njarah-rayah isining kraton. Trunajaya ora ndadedake Plered minangka kratone. Kabeh barang kraton sing kasil dijarah, digawa menyang Kedhiri dening Trunajaya. Sarehning Kraton Mataram sing ana Plered kosong, mula Sinuhun Ngalaga migunakake kalodhangan mau kanggo nglenggahi tilas kratone ingkang rama.

Amangkurat II nimbali adhine, Sinuhun Ngalaga, amrih gelem bedhamen, nanging adhine ora gelem, amarga padha-padha kepengin dadi ratu. Bab iki ndadekake perang antarane kakang lan adhi. Amangkurat II kang dibiyantu Kumpeni mburu Sinuhun Ngalaga, nanging kandheg amarga kalangan kali. Amangkurat II leren ing Desa Panggung, saelore kali; dene Sinuhun Ngalaga ngaso ana ing Desa Kruwel, sakiduling kali.

Awit saka pamrayogane Ki Urawan sing didhawuhi dening Amangkurat II, wusanane Sinuhun Ngalaga pasrah dhampar keprabon marang Amangkurat II. Sinuhun Ngalaga asmane bali ing asale, yaiku Pangeran Puger. Ya iki sing dipralambangake ”denwadhahi bumbung”.

7. Patine ceker ngayam.

Gatra kaping wolu, sanga, lan sepuluh mralambangake Mas Dirana kang dicancang ing sangisoring wit wringin ing alun-alun Kartasura, banjur dicakar-cakar nganggo dom.  

Mas Dirana iku anake Ki Dirada, sesepuh pawang gajah ing Kraton Kartasura. Sawise Ki Dirada tilar donya, Mas Dirana magang dadi abdi dalem. Nanging sawise sauntara wektu, Mas Dirana ora diangkat dadi abdi dalem. Malah sing diangkat nggenteni kalungguhane wong tuwane,wong liya. Bab iki  ndadekake kuciwane Mas Dirana.

Mas Dirana mulih menyang kampune, Gadhingan. Mas Diana ngojok-ojoki wong-wong  amrih gelem mbiyantu marang dheweke. Sawise oleh bala akeh, Mas Dirana banjur ngraman. Wiwitane ngraman ana ing Ngentha-entha, nganti gawe wedine wong-wong ing wewengkon liya. Pangramane Mas Dirana dipralambangake “gajah meta” utawa gajah ngamuk.

 Susuhunan Pakubuwana I banjur ndhawuhi marang Pangeran Pringgalaya supaya nyekel Mas Dirana. Perang antarane prajurit Kartasura lumawan Mas Dirana sakancane, dumadi. Mesthi wae kanca-kancane Mas Dirana sing saka desa ora kuwagang ngadhepi kridhane prajurit Kartasura. Kabeh padha mlayu, klebu Mas Dirana. Ana ing Borobudhur, Mas Dirana kecekel dening prajurit Kartasura. Awit saka dhawuhe Susuhunan Pakubuwana I, Mas Dirana dicancang ana sangisoring wit wringin ing alun-alun Kartasura. Ya iki kang dipralambangake “cinancang ing sidaguri”. 

Paukuman kang ditampa dening Mas Dirana, dirajam. Sing dikon ngrajam wong-wong ing negara kasebut.kuwi. Dene sing dienggo ngrajam yaiku dom. Sarehning Mas Dirana ora tedhas ditubles dom, mula carane ngrajam banjur ganti dicakar-cakar nganggo dom. Ora kuwat ngempet lara jalarn dicakar-cakar nganggo dom, wusanane Mas Dirana nemahi pati. Paukuman iki kang dipralambangake “patine ceker ngayam”. Tegese, matine (kaya) diceker-ceker ayam.

  

 

Senin, 02 Maret 2026

NGONCEKI URAN-URAN SEMUT IRENG (1): Semut Ireng Pralambange Kenya Asal Maluku

Cover Majalah Jaya Baya, Nomor 27, Minggu II, Maret 2026

Majalah Jaya Baya, Nomor 27, Minggu II, Maret 2026, halaman 14.


Majalah Jaya Baya, Nomor 27, Minggu II, Maret 2026, halaman 15.



NGONCEKI URAN-URAN SEMUT IRENG (1)

Semut Ireng Pralambange Kenya Asal Maluku

 

Mulyono Atmosiswartoputra

 

Nalika isih sinau ing Sala biyen, yen pinuju dina Minggu kala-kala aku dolan menyang Museum Radyapustaka ing Sriwedari utawa Museum Reksapustaka ing Mangkunagaran. Senajan mung pisan pindho, tau uga dolan menyang Sasana Pustaka Kraton Kasunanan Surakarta Hadiningrat. Ancase mung kepengin sinau maca serat carik, yaiku buku-buku kuna kang ditulis tangan nganggo aksara Jawa, sing umure wis puluhan nganti atusan taun.

Ing Museum Reksapustaka Mangkunagaran, aku nemokake serat carik kang ngrembug uran-uran semut ireng. Serat carik kang asesirah Punika Uran-Uran Semut Ireng Pralambangipun Salebeting Nagari 5 Prakawis sing diwenehi nomer A.44a. Marga ndudut kawigatenku, banjur daksalin lan daksimpen. Alhamdulillah, cathetan mau isih sumimpen ing lemari bukuku, senajan puluhan buku liyane ana sing wis rusak amarga kepangan rayap lan ngenget.

Miturut serat carik mau, uran-uran semut ireng kang dianggit dening Kyai Ranggajanur ing Kartasura, mujudake bedhekane wong wasis jaman biyen kang isi pralambang ing sajroning limang kraton ing tanah Jawa, yaiku Majapahit, Demak, Pajang, Mataram, lan Kartasura. Wondene unine uran-uran semut ireng kang kagubah nganggo tembang dhandhanggula, miturut serat carik nomer A.44a, mangkene.

 

Semut ireng anak-anak sapi,

kebo bungkang nyabrang ing bengawan,

keyong sacarak sungute,

timun kang nggotong wolu,

Surabaya geger kepati,

ana wong ngoyak macan,

denwadhahi bumbung,

alun-alun Kartasura,

gajah meta cinancang ing sidaguri,

patine ceker ngayam.

 

Gatra mbaka gatra katerangake karepe dening Kyai Ranggajanur. Nanging ing sarehning katrangan ing serat iku cekak aos, mula kanggo nggamblangake critane, ing kene sengaja diandharake kanthi rada dawa adhedhasar cathetan sejarah amrih luwih cetha. 

 

1. Semut ireng anak-anak sapi

Gatra kapisan ing uran-uran semut ireng iki mujudake pralambange Putri Wandhan kang kagungan putra aran Raden Harya Lembupeteng.

Putri Wandhan iku putri saka Pulo Banda Maluku. Wiwit biyen wong Maluku pancen kondhang ireng manis. Ora salah yen Putri Wandhan mau dipralambangake “semut ireng”. 

Putri Wandhan dipundhut garwa dening ratu Majapahit. Serat mau nyebut asmane ratu Majapahit iku Prabu Brawijaya pungkasan, senajan asma Brawijaya mung tinemu ing serat-serat babad, ora tinemu ing prasasti apadene cathetan sejarah kang bisa dipercaya kaya dene Negarakertagama. Saka patutane, Putri Wandhan peputra Raden Bondhan Kajawan. Bareng diwasa, Raden Bondhan Kajawan dibuwang ing Tarub.

Dening Ki Ageng Tarub, Raden Bondhan Kajawan dipundhut mantu, dinikahake karo Retna Nawangsih. Banjur ganti jeneng dadi Raden Harya Lembupeteng. Putri Wandhan kang kulite ireng, ing uran-uran mau kabasakake “semut ireng”. Sarehning putrane aran Raden Harya Lembupeteng, mula “semut ireng” mau kabasakake “semut ireng anak-anak sapi”.

Kakawin Negarakretagama, kitab tinggalan jaman Majapahit (Foto kapethik saka: https://id.wikipedia.org/wiki/Kakawin_Nagarakretagama)


2. Kebo bungkang nyabrang ing bengawan

Gatra kapindho mujudake pralambange Ki Ageng Kebo Kenanga kang lila-legawa diprajaya dening Sunan Kudus. Kebo bungkang tegese kebo tuwa. Kebo bungkang didadekake pralambange Ki Ageng Kebo Kenanga ing Pengging, jaman Kraton Demak.

Miturut cathetan sejarah, Ki Ageng Kebo Kenanga iku muride Syekh Siti Jenar kang dianggep kesasar agamane dening panguwasa Kraton Demak. Ki Ageng Kebo Kenanga ora gelem sowan menyang Kraton Demak. Awit saka iku, Sultan Demak banjur utusan Sunan Kudus supaya ngukum Ki Ageng Kebo Kenanga. Tinimbang kudu ngadhep Sultan Demak, Ki Ageng Kebo Kenanga luwih milih diukum. Wusanane, Ki Ageng Kebo Kenanga sida diprajaya dening Sunan Kudus. Bab iki sing dipralambangake “nyabrang ing bengawan”. Tegese, Ki Ageng Kebo Kenanga nyabrang banyuning rahmat.

Masjid Agung Demak, salah sijine tinggalane Kraton Demak (Foto kapethik saka: https://travel.kompas.com/read/2021/07/08/102721027/sejarah-masjid-agung-demak-peninggalan-kesultanan-demak-yang-penuh-makna?page=all) 


3. Keyong sacarak sungute

Gatra kaping telu mralambangake Mas Karebet ya Jaka Tingkir sing asale wong cilik, banjur dadi ratu agung ing Pajang. Keyong pralambange wong cilik. Wiwit cilik mula, Mas Karebet uripe nrenyuhake. Bapak ibune seda nalika Mas Karebet isih cilik. Bapake, Ki Ageng Kebo Kenanga, mati diprajaya dening Sunan Kudus. Ora let suwe, ibune nyusul tilar dunya. Sawise dadi bocah lola, Mas Karebet banjur diopeni dening Nyai Ageng Tingkir, warandhane Ki Ageng Tingkir, kanca sinarawedine Ki Ageng Kebo Kenanga.

Jaka Tingkir ngawula ing Kraton Demak, dadi tetungguling prajurit tamtama. Malah kepara didadekake mantu dening Sultan Trenggana ya Sultan Demak ka-3, jalaran saking asihe marang Jaka Tingkir. Bareng Sultan Trenggana seda, Jaka Tingkir sing wis dadi adipati ing Pajang, nggenteni marasepuhe dadi ratu ajejuluk Sultan Adiwijaya. Dene kratone ana ing Pajang. Ya iki kang dipralambangake “sacarak sungute”. Tegese, dhuwur drajate.

 

4. Timun kang nggotong wolu

Gatra kaping pat mralambangake Panembahan Senapati kang bisa jumeneng nata ing Mataram jalaran disengkuyung dening wong wolu.

Nalika isih nom, Panembahan Senapati iku arane Danang Sutawijaya, putrane Ki Ageng Pemanahan ya Ki Ageng Mataram (sawise pindhah menyang Mataram). Danang Sutawijaya kapundhut putra angkat dening Sultan Adiwijaya. Sawise bapake seda, Danang Sutawijaya nggenteni kalunguhane bapake, dadi petinggi ing Mataram kanthi asma Senapati ing Ngalaga.

Bareng wis rumangsa kuwat, Senapati ing Ngalaga mbalela, emoh ngratu marang Pajang. Senapati ing Ngalaga wusanane dadi ratu ing Mataram jejuluk Panembahan Senapati ing Ngalaga.

Miturut Uran-Uran Semut Ireng, olehe Senapati kuwawa mbalela lan madeg dadi ratu ing Mataram amarga disengkuyung dening wong wolu, yaiku: Kyai Juru Martani, Tumenggung Mayang, Ki Ageng Mataram, Kyai Panjawi, Pangeran Made Pandan, Ki Ageng Wanadadi (keturunane Ki Ageng Wanasaba), Ki Buyut Wirasraba, lan Ki Ageng Ngarum, keturunan Demak. 

Salah sawijining tinggalane Kraton Mataram, pasareyan Imogiri (Foto kapethik saka: https://www.jogjaistimewa.web.id/2012/04/makam-imogiri.html)




 

Sabtu, 21 Februari 2026

RADEN MAS MARTAPURA, Ratu Mataram kang Mung Sadina


Cover Majalah Panjebar Semangat, Nomor 9, Tanggal 28 Februari 2026


Majalah Panjebar Semangat, Nomor 9, Tanggal 28 Februari 2026, Halaman 26


Majalah Panjebar Semangat, Nomor 9, Tanggal 28 Februari 2026, Halaman 27



Salinan dari tulisan di atas


Yen penganten asring diarani ratu sedina jalaran didandani lan dilenggahake ana ing dhampar kaya dene ratu sarta disubya-subya, ing kasunyatan jebul ana wong sing bener-bener dadi ratu mung sadina. Iki dudu perkara penganten, nanging nyata dumadi ing Kraton Mataram. Sing dadi ratu mung sadina yaiku Raden Mas Martapura.

Banjur kepriye critane dene dadi ratu kok mung sadina?

Sasedane Panembahan Senapati, dhampar kaprabon kawarisake marang Raden Mas Jolang, putrane Panembahan Senapati sing miyos saka garwa prameswari kapisan, Ratu Mas Waskitajawi. Gelare yaiku Sri Susuhunan Adi Prabu Hanyakrawati Senapati ing Ngalaga Mataram kang asring sinebut Panembahan Hanyakrawati.

Panembahan Hanyakrawati peputra lima. Pembarepe asma Raden Mas Rangsang, nuli Ratu Pandhansari, Raden Mas Pamenang, Raden Mas Martapura, lan Raden Mas Cakra.

Babad Tanah Jawa jilid 1 anggitane Sugiarta Sriwibawa nyritakake yen nalika Panembahan Hanyakrawati pinuju ana ing krapyak bareng lan para pandhereke, dumadakan gerah. Sang prabu banjur nimbali Adipati Mandaraka lan ingkang raka, Pangeran Purbaya.

“Eyang saha kakangmas, sapengker kula ingkang kula lilani jumeneng nata inggih punika pun Rangsang. Nanging sarehning kula sampun nate janji menawi pun Martapura ingkang badhe dados ratu, pramila pun Martapura panjenengan jumenengaken ratu sakedhap, kangge ngluwari janji kula”.

Gerahe sang nata saya santer, nuli seda.

Beda karo crita kasebut, V. Wiratna Sujarweni ana ing bukune kang asesirah Jejak Mataram Islam di Yogyakarta nyritakake yen nalika sang prabu bebedhag kidang ing alas Krapyak, ujug-ujug ketekan bantheng ngamuk. Sang prabu nglawan nganggo tumbak, kena endhase bantheng, nanging marga atos, banthenge isih bisa nyruduk nganti sang prabu ketaton lan seda. Iya awit saka iku Panembahan Hanyakrawati katelah kanthi asma Panembahan Seda ing Krapyak.

Olehe Panembahan Hanyakrawati janji Raden Mas Martapura kang asma timure Raden Mas Wuryah dadi ratu, miturut Krisna Bayu Adji lan kanca-kanca ana ing bukune kang asesirah Ensiklopedi Raja-Raja Jawa, dari Kalingga hingga Kasultanan Yogyakarta, critane mangkene.

Nalika isih minangka Pangeran Adipati Anom (putra mahkota), Raden Mas Jolang mundhut garwa Ratu Tulungayu saka Panaraga. Nanging anggone jejodhoan karo Ratu Tulungayu suwe banget ora kagungan putra. Kamangka Raden Mas Rangsang wis kadhung janji, suk emben yen wis dadi ratu, kalungguhan minangka Pangeran Adipati Anom bakal kaparingake marang putrane sing miyos saka Ratu Tulungayu.

Kajaba mundhut garwa Ratu Tulungayu, Raden Mas Jolang uga mundhut garwa Dyah Banowati. Ora antara suwe Dyah Banowati kagungan putra, aran Raden Mas Rangsang. Patang tahun sawise Raden Mas Jolang jumeneng nata, Ratu Tulungayu kagungan putra, aran Raden Mas Wuryah (Raden Mas Martapura). Kamangka, kalungguhan minangka Pangeran Adipati Anom wis diparingake marang Raden Mas Rangsang sing tau diutus dening kang rama amrih ngadhepi Adipati Pragola sing ngraman marang Mataram.

Sarehning Raden Mas Jolang utawa Panembahan Hanyakrawati wis tau janji yen putrane saka Ratu Tulungayu sing bakal dijumenengake ratu, mula sadurunge seda, Panembahan Hanyakrawati dhawuh marang Adipati Mandaraka lan Pangeran Purbaya amrih njumenengake Raden Mas Martapura dadi ratu sadhela, kanggo ngluwari janjine. Apa maneh kaya kang sinebut ing Babad Tanah Jawi, Raden Mas Martapura iku nandhang gerah owah,

Bareng Panembahan Hanyakrawati wis seda, Adipati Mandaraka lan Pangeran Purbaya bener-bener njumenengake Raden Mas Martapura minangka ratu Mataram, sanajan mung sadhela. Mangkene crita jumenengane Raden Mas Martapura.

Ing dina iku, sawise pasowanan pepak, Adipati Mandaraka miyos ing sitinggil nganthi Raden Mas Martapura sing nandhang gerah owah. Raden Mas Martapura katon berag diaturi lenggah ana dhampar keprabon. Para nayaka bupati padha cingak, nanging ora ana sing wani cemuwit.

Ora let suwe, Adipati Mandaraka mbisiki Raden Mas Martapura, “Angger wayah Prabu, saka welinge swargi ramamu, yen wis lenggah dhampar iki, enggal jengkara”.

Raden Mas Martapura manut. Kanthi didherekake para parekan, Raden Mas Martapura  jengkar bali ngedhaton. Bubar kuwi, Raden Mas Rangsang kang uga marak ing sitinggil, diaturi lenggah ing dhampar. Pangeran Purbsya kang lenggah ing sisihe banjur ngandika, “Para santana dalah nayaka bupati kabeh, seksenana yen ing dina iki Raden Mas Rangsang jumeneng nata nggenteni kang rama swargi, ajejuluk Sultan Agung Hanyakrakusuma Senapati ing Ngalaga Ngabdurrahman. Sing sapa ora sarujuk, enggal matura, aku sing bakal mangsuli”.

Raden Mas Martapura bener-bener tau dadi ratu Mataram, sanajan mung sadina.

                (Mulyono Atmosiswartoputra) 


Senin, 16 Februari 2026

PAWITANE WONG NULIS

 

Cover Majalah Jaya Baya, Nomor 25, Minggu IV, Februari 2026

Majalah Jaya Baya, Nomor 25, Minggu IV, Februari 2026, Halaman 13




Salinan dari tulisan di atas

Aku rumangsa durung pinter nulis. Embuh wis ping pira aku ditakoni kanca-kanca, “kepriye carane nulis?” Akeh-akehe sing takon mangkono iku kanca kantor, jalaran padha kepengin banget bisa nulis, nanging durung tau klakon gawe tulisan. Ana sing kandha jare bingung carane miwiti nulis, marga ora ngerti apa sing kudu ditulis luwih dhisik. Ana sing crita, nembe oleh pirang adeg-adeg, wis mandheg jalaran bingung arep nulis apa maneh.

Kanggo ngadhepi pitakonan mau, wangsulanku ora nganggo teori sing muluk-muluk. Aku mung kandha, “Yen kepengin bisa nulis, senenga maca lan senenga gegladhen nulis Yen loro-lorone dilakoni, in syaa Allah pepenginan bakal dadi kasunyatan”..

Geneya seneng maca bisa dadi pawitane wong sing kepengin bisa nulis? Saiki ayo dipenggalih bareng-bareng. Tansaya seneng maca, embuh kuwi maca koran, majalah, tabloid, buku, utawa tulisan ing internet, adate wawasan lan ngelmu bakale tambah. Sing maune durung dimangerteni, sawise maca, banjur dadi ngerti.

Kajaba nambah wawasan lan ngelmu, seneng maca uga bisa mbiyantu nambah kawruh basa tumrap sing maca. Saya akeh kawruh basane, tansaya gampang nalika nganggit ukara. Akeh-akehe wong sing lagi sinau nulis banjur sambat kentekan tembung ana ing tengah dalan, adate jalaran kawruh basane kurang jembar.  

Miturut Herman ana ing bukune kang asesirah Menjadi Penulis yang Produktif di Media Masa, Cara Jitu Melejitkan Kemampuan dan Produktivitas Menulis Anda, maca lan nulis wis dadi ciri ing negara maju. Akeh wong ndadekake pakulinan maca minangka panganan padinan. Salah sijining negara sing ndadekake pakulinan maca minangka kabutuhan saben dina yaiku Jepang.

Tumrap penulis, maca mujudake pluru. Ora ana wong sing seneng nulis ora seneng maca. Akeh penulis utawa pengarang kondhang sing diwiwiti saka seneng maca. J.K. Rowling upamane, dheweke seneng maca wiwit cilik, kaya wong tuwane kang uga seneng maca. Ing tembe, J.K. Rowling kondhang marga novele Harry Potter kang disenengi wong-wong.  

Senajan seneng maca, nanging yen ora seneng gegladhen nulis, ya ora bakalan bisa nulis. Mula saka kuwi, gegladhen nulis klebu pawitane wong nulis. Kapinteran nulis iku dudu bakat, nanging kawasisan. Saben wong bisa dadi penulis waton seneng maca lan seneng gegladhen nulis. Senajan wong tuwane pinter nulis, durung mesthi anake bisa nulis. Suwalike, senajan wong tuwane ora bisa nulis, durung mesthi anake ya mangkono. Waton anake mau seneng maca lan seneng gegladhen nulis, suwe-suwe duwe kawasisan nulis.

Wong sinau nulis iku kaya wong sinau numpak sepedha. Wiwitane moyag-mayig, malah kepara tiba. Nanging yen sing ajar numpak sepedha mau ora nglokro lan terus blajar numpak sepedha, suwe-suwe bakale bisa.  

Biyen, nalika aku isih sinau nulis, embuh pirang lembar kertas sing dakremed banjur dakbuwang marga bola-bali salah. Kang mangkono marga nulise nganggo mesin tik. Nanging marga aku ora kapok, suwe-suwe bisa uga nulis. Nulis dudu sembarang nulis, nanging nulis sing kapacak ing majalah.

Tumrape bocah enom jaman saiki, kepengin dadi penulis iku ora angel kaya jaman biyen. Biyen, marga durung ana internet, yen kepengin dadi penulis, kudu bener-bener bisa nulis sing narik kawigaten amrih bisa kapacak ana majalah utawa koran. Nulise isih nganggo mesin tik lan asile kakirim marang majalah utawa koran lumantar kantor pos.

Saiki jaman wis maju. Tumrap sing kepengin ajar nulis, bisa gawe blog minangka sarana sinau nulis. Nulise wis nganggo komputer, saengga yen ana sing salah mung kari mbusak tanpa kudu mbuwang kertas kaya jaman aku sinau biyen.

Dadi, aja nglokro yen kepengin dadi penulis. Waton seneng maca lan seneng gegladhen nulis, in syaa Allah pepenginane bakal dadi kasunyatan. Ora ngandel? Mangga dibuktekake! 

Senin, 19 Januari 2026

TASIK ARDI: Tlaga Gawean Umure Atusan Taun

 

Cover Majalah Jaya Baya, Nomor 21, Minggu IV, Januari 2026


Majalah Jaya Baya, Nomor 21, Minggu IV, Januari 2026, halaman 25.




Salinan dari tulisan di atas

 

Nalika aku sakulawarga niliki anak mbarep ing Kutha Serang, diajak dolan menyang papan wisata Tasik Ardi kang dumunung ing Desa Margasana, Kecamatan Kramatwatu, Kabupaten Serang, Provinsi Banten. Udakara setengah jam numpak mobil suwene nempuh laku saka Kutha Serang.

Saka katrangan tinulis ing plang kang tumancep ing pinggiring Tasik Ardi, tlaga iki digawe ing jaman Sultan Maulana Yusuf kang jumeneng wiwit 1570 nganti tekan 1580. Dununge ing sisih kidul wetane Kraton Surosowan, punjering paprentahan Kasultanan Banten.

Sakawit, tlaga mau digawe minangka pisungsung marang ibune Sultan Maulana Yusuf kanggo tafakur ing pulo kang ana ing satengahing tlaga sing diarani Kaputren. Tasik Ardi uga dienggo papan plesiran kulawarga Kasultanan Banten lan nampa tamu kasultanan. Tumrape para tani, Tasik Ardi mujudake papan kanggo nyimpen banyu saka kali Cibanten kang banjur diilekake menyang sawah-sawah ing sacedhake tlaga. Banyu saka Tasik Ardi uga wigati banget tumrap sumber banyu resik kanggo kabutuhaning kulawarga kasultanan.  Ing sarehning tlaga mau yasane Sultan Banten, mula ora jeneng aneh yen Tasik Ardi cinathet minangka Benda Cagar Budaya kanthi nomer: SK 139/M/1998 tanggal 16 Juni 1998.

Pulo ing satengahing tlaga Tasik Ardi (Foto: Mulyono Atmosiswartoputra).


Tasik Ardi pancen katon prasaja. Senajan mangkono, ing dina Minggu, sing padha teka katon akeh. Kacihna mobil pengunjung padha ngebaki papan parkir. Sajake, ramene papan iki jalaran cedhak karo Masjid Agung Banten lan bekas Kraton Surosowan apa dene Kraton Kaibon. Mbokmanawa wong-wong mau pancen mesisan njujug papan-papan tinggalane Kasultanan Banten.

Tlaga Tasik Ardi jembare kurang luwih 6,5 hektar lan dhasare nganggo bata. Saka Kraton Surosowan, dohe kira-kira 2 kilometer, dene yen saka dalan gedhe Serang - Cilegon, dohe kira-kira sakilometer. Ing pulo kang ana ing satengahing tlaga, ana tilas telung bangunan, yaiku bangunan turap, blumbang, lan turahan-turahan pondhasi.   

Taun 1706, Sultan Banten tau nampa tamu Landa aran Cornelis de Bruin ing papan iki. Nalika Daendels gawe dalan saka Merak menyang Karangantu, tlaga iki ora diterak dalan sing dibangun.

Yen biyen Tasik Ardi mligi dienggo papan plesiran tumraping kulawarga Kasultanan Banten, ing jaman saiki papan iki dadi plesirane wong akeh. Tumrap sing ora nggawa panganan utawa unjukan, ora susah kuwatir ngelih utawa ngelak, jalaran ing kene akeh wong dodolan. Mung wae, akeh-akehe padha milih dodolan sacedhake lawang mlebu tlaga utawa sacedhake parkiran. Ewa samono, ana uga bakul sing wani gawe warung misah rada adoh karo kanca-kancane. Mbomenawa pancen kanggo njagani yen ana wong sing padha wani ngubengi tlaga.

Sing dodolan ing pinggiring tlaga, cedhak lawang mlebu Tasik Ardi  (Foto: Mulyono Atmosiswartoputra).

Sing kepengin ngubengi tlaga lumantar sandhuwuring banyu, ing papan iki uga ana sing nyewakake prau bebek. Tumrap sing kepengin nyawang pulo saka cedhak sing ana ing tengahing tlaga, nyewa prau bebek mujudake cara sing paling gampang tumuju ing papan mau, jalaran ora ana kreteg sing bisa nglantarake menyang papan kuwi. 

Mulyono Atmosiswartoputra

 

 

 

 

 








Jumat, 21 November 2025

HIDANGAN YANG TURUN DARI LANGIT

 

Dalam Al-Qur’an ada surat yang bernama Al-Maidah yang berarti “hidangan”. Penamaan surat ke-5 dalam Al-Qur’an tersebut merupakan bentuk pengabadian mukjizat Nabi Isa, yakni hidangan yang bukan dibuat oleh manusia, melainkan turun dari langit. Kisahnya termuat dalam Surat Al-Maidah ayat 112-115.

112.  (Ingatlah) ketika pengikut-pengikut Isa berkata, “Hai Isa putra Maryam, bersediakah Tuhanmu menurunkan hidangan dari langit kepada kami?” Isa menjawab, “Bertakwalah kepada Allah jika betul-betul kamu orang yang beriman”.

113.  Mereka berkata. “Kami ingin memakan hidangan itu dan supaya tenteram hati kami, dan supaya kami yakin bahwa kamu telah berkata benar kepada kami, dan kami menjadi orang-orang yang menyaksikan hidangan itu”.

114.  Isa putra Maryam berdoa. “Ya Tuhan kami, turunkanlah kiranya kepada kami suatu hidangan dari langit (yang hari turunnya) akan mejadi hari raya bagi kami, yaitu bagi orang-orang yang bersama kami dan yang datang sesudah kami, dan menjadi tanda bagi kekuasaan Engkau; beri rezekilah kami, dan Engkaulah pemberi rezeki yang paling utama”.

115.  Allah berfirman, “Sesungguhnya Aku akan menurunkan hidangan itu kepadamu; barang siapa yang kafir di antaramu sesudah (turun hidangan itu), maka sesungguhnya Aku akan menyiksanya dengan siksaan yang tidak pernah Aku timpakan kepada seorang pun di antara umat manusia”.

Nabi Isa adalah nabi yang diutus kepada Bani Israil. Ia lahir dari seorang gadis suci yang belum pernah disentuh laki-laki, Maryam namanya. Ia mengandung dan melahirkan anak tanpa ayah memang kehendak Allah.

Isa diutus sebagai nabi pada usia 30 tahun. Ia menerima tugas tersebut di Bukit Zaitun. Setelah diutus oleh Allah, Nabi Isa kemudian menyampaikan ajaran Allah kepada Bani Israil yang sudah menyimpang dari ajaran Nabi Musa. Seperti halnya nabi-nabi lain, kaumnya pun ada yang mau menerima dan tidak sedikit yang menolak ajakan Nabi Isa agar tidak memutarbalikkan hukum-hukum yang telah diturunkan Allah.

Selama menjadi nabi, Isa diberi banyak mukjizat oleh Allah, seperti membuat benda dari tanah yang berbentuk seperti burung lalu ditiupnya benda tersebut dan jadilah ia seekor burung; dapat menyembuhkan orang yang buta sejak lahir; dapat menyembuhkan orang yang berpenyakit sopak (kusta); dapat menghidupkan orang mati atas izin Allah; dan mengetahui rahasia yang dimakan dan disimpan oleh orang lain. Bahkan ia bisa berbicara dengan orang lain saat masi dalam buaian

Mukjizat lain yang dimiliki oleh Nabi Isa adalah turunnya hidangan dari langit. Mukjizat yang dijadikan sebagai nama surat dalam Al-Qur’an ini bermula ketika para pengikut setia Nabi Isa, yakni orang-orang Hawariyun, meminta satu bukti kekuasaan Allah kepada Nabi Isa, sekaligus bukti penguat tentang kebenaran dan kedekatannya dengan Allah.

Orang-orang Hawariyun berkata, “Hai Isa putra Maryam, bersediakah Tuhanmu menurunkan hidangan dari langit kepada kami?” 

Mendengar permintaan orang-orang Hawariyun, Nabi Isa menjawab, “Bertakwalah kepada Allah jika betul-betul kamu orang yang beriman”.

“Kami ingin memakan hidangan itu dan supaya tenteram hati kami, dan supaya kami yakin bahwa kamu telah berkata benar kepada kami, dan kami menjadi orang-orang yang menyaksikan hidangan itu”.

Mendapat desakan para pengikutnya, Nabi Isa akhirnya mengabulkan permohonan mereka. Nabi Isa kemudian berdoa kepada Allah, memohon agar berkenan menurunkan hidangan dari langit.

“Ya Tuhan kami, turunkanlah kiranya kepada kami suatu hidangan dari langit (yang hari turunnya) akan menjadi hari raya bagi kami, yaitu bagi orang-orang yang bersama kami, dan menjadi tanda bagi kekuasaan Engkau. Beri rezekilah kami, dan Engkaulah pemberi rezeki yang paling utama”.

Allah sebagai Dzat Maha Pengasih, berkenan mengabulkan permohonan Nabi Isa untuk para pengikut setianya.

Allah berfirman, “Sesungguhnya Aku akan menurunkan hidangan itu kepadamu.

Namun demikian, Allah mengancam kepada orang-orang Hawariyun, jika di antara mereka ada yang ingkar dan tidak pandai bersyukur kepada-Nya, maka Allah akan memberikan siksaan yang tidak pernah diberikan kepada umat sebelumnya sebagaimana disebut dalam Surat Al-Ma’idah ayat 115.

Barang siapa yang kafir di antaramu sesudah (turun hidangan itu), maka sesungguhnya Aku akan menyiksanya dengan siksaan yang tidak pernah Aku timpakan kepada seorang pun di antara umat manusia”.

Tentang permintaan orang-orang Hawariyun, menurut Ibnu Katsir, sebagian ulama mengatakan bahwa mereka meminta hidangan itu adalah untuk memenuhi kebutuhan dan karena kemiskinannya. Akan tetapi Ibnu Katsir sendiri dalam tafsirnya  menerangkan tentang turunnya hidangan tersebut dari riwayat Ibnu Abbas, Salman al-Farisi, Ammar bin Yasar dan beberapa ulama salaf lainnya bahwa Nabi Isa telah memerintahkan pengikutnya, orang-orang Hawariyun, untuk melaksanakan ibadah puasa. Mereka meminta kepada Nabi Isa agar Tuhan menurunkan hidangan makanan dari langit sebagai makanan dan santapan bagi mereka, sehingga mereka menjadi tenang, karena Allah telah menerima amal ibadah puasa mereka selama tiga puluh hari dan juga mengabulkan permohonan mereka. Selain itu, menurut mereka, hidangan itu dapat menjadi hidangan mereka di hari raya yang dapat mencukupi segala kebutuhan mereka, baik untuk orang dewasa maupun anak kecil, laki-laki maupun perempuan, orang kaya maupun miskin dan sebagainya.

 

Daftar Acuan 

 

Departemen Agama RI. 2004. Al-Qur'an dan Terjemahan-nya: Al-Jumanatul 'Ali, Seuntai Mutiara yang Mahaluhur. Bandung: J-Art

Ibnu Katsir. 2015. Qishashul Anbiya’ (Kisah Para Nabi). Terjemahan: Moh. Syamsi Hasan. Surabaya: Amelia..

Labib MZ. dan Maftuh Ahnan. 1983. Mutiara Kisah 25 Nabi Rasul. Gresik: CV. Bintang Pelajar.

Muhammad Ali Ash-Shabuny. 2002. Cahaya Al-Qur’an, Tafsir Tematik Surat Al-Baqarah - Al-An’am. Jilid 1. Cetakan ke-2. Jakarta: Pustaka Al-Kautsar.

Octavia Pramono. 2013. Mereka Tak Pernah Mati, Kisah Orang-orang Sholeh yang Dihukum Mati & yang Terbunuh. Bantul-Yogyakarta: In Azna Books.

Siti Zainab Luxfiati. 2007. Cerita Teladan 25 Nabi. Jilid 2. Jakarta: Dian Rakyat.

https://www.facebook.com/notes/mulyono-atmosiswartoputra/al-maidah-hidangan/10208214563983993/