PELABUHAN KARANGANTU: BIYEN BANDAR INTERNASIONAL, SAIKI PELABUHAN PERIKANAN

  

Cover Majalah Jaya Baya, Nomor 40 Minggu I Juni 2026

Majalah Jaya Baya, Nomor 40 Minggu I Juni 2026, Halaman 6

Majalah Jaya Baya, Nomor 40 Minggu I Juni 2026, Halaman 7

Salinan dari tulisan di atas.

PELABUHAN KARANGANTU

Biyen Bandar Internasional, Saiki Pelabuhan Perikanan

 

Pelabuhan Karangantu dumunung ing Kelurahan Banten, Kecamatan Kasemen, Kota Serang. Biyen tau dadi pelabuhan internasional. Yen ing buku-buku sejarah, Pelabuhan Karangantu diarani Pelabuhan Banten, jalaran dununge ana ing Banten. Nanging saiki Pelabuhan Karangantu utawa Pelabuhan Banten wis ora dilirik dening kapal-kapal mancanegara. Aja maneh kapal-kapal mancanegara, kapal-kapal dagang saka wewengkon liya ing Indonesia wae wis ora nglirik. Geneya bisa mangkono?

Kaya kang diwedhar dening A. Daliman ing bukune Islamisasi dan Perkembangan Kerajaan-Kerajaan Islam di Indonesia, sadurunge taun 1400-an, Banten bisa dikandhakake isih sepi. Pawarta-pawarta Tiongkok durung nyritakake apa-apa ngenani Banten. Kang mangkono jalaran Selat Sunda durung dadi dalan tumraping kapal-kapal dagang.

Taun 1511 Malaka tumiba ing tangane Portugis. Sudagar Islam saka Arab, Persia, lan Gujarat padha nyingkiri panguwasane Portugis. Wong-wong mau ora dagang ing Malaka maneh, nanging pindhah menyang Banten. Lakune kapal-kapal dagang ora liwat Selat Malaka, nanging liwat Selat Sunda.

Endjat Djaenuderadjat ing bukune Atlas Pelabuhan-Pelabuhan Bersejarah di Indonesia ngendikakake, jeneng Banten pisanan ditemokake ana lapuran lelanane Tome Pires (1513) minangka salah sawijining pelabuhan Karaton Sunda sing cukup rame. Banten mujudake sawijining kutha dagang sing apik, dumunung ing pinggiring kali. Kutha iki dipandhegani dening sawijining syahbandar, lan wewengkon dagange nganti tekan Sumatera, utamane Lampung. Banten mujudake sawijining pelabuhan sing gedhe, lan lumantar pelabuhan kasebut didol beras, mrica, lan bahan panganan liyane.

Sing disekseni dening Tome Pires bisa dadi pituduh yen Pelabuhan Banten wis nduweni andhil wiwit isih kebawah Karaton Sunda, utawa sadurunge Kasultanan Banten madeg.

Perdagangan ing Kasultanan Banten, miturut Ikot Sholehat ing tesise kang asesirah Perdagangan Internasional Kesultanan Banten Akhir Abad XVI-XVII, saya ngrembaka jalaran cumawise mrica lan beras kang bisa kakirim menyang mancanegara sing wis kawiwitan saka pungkasaning abad kaping 16, lan ndadekake Pelabuhan Banten saya rame.

Buku Banten dalam Pergumulan Sejarah: Sultan, Ulama, Jawara anggitane Nina H. Lubis nyritakake yen kapal Walanda cacah papat sing dipandhegani dening Cornelis de Houtman, teka pisanan ing Pelabuhan Banten tanggal 23 Juni 1596 saperlu golek rempah-rempah. Sakawit tekane wong-wong Walanda mau ditampa kathi becik dening wong-wong Banten.

Emane, wong-wong Walanda mau ing sawijining wengi malah ngrampok kapal cacah loro sing isine kebak mrica saka Jawa. Wong-wong mau mlayu saka Pelabuhan Banten karo nembaki kutha Banten. Wadyabala Banten kasil ngrangseg kapal Walanda lan nangkep Cornelis de Houtman. Dheweke dikunjara meh sesasi, banjur diculake lan ditundhung saka Banten ing tanggal 2 Oktober 1596 sawise mbayar tebusan gedhene 45.000 gulden.

Rikala Sultan Ageng Tirtayasa ngasta pusaraning praja wiwit 1651-1682, Pelabuhan Banten kuwawa ngrembaka dadi pelabuhan internasional sing bisa ngirim barang menyang mancanegara. Saka Pelabuhan Banten, maneka warna barang dagangan dikirim menyang Persia, India, Arab, Manila, Tiongkok, lan Jepang. Sultan Ageng Tirtayasa uga nganakake sesambungan dagang karo Inggris, Perancis, Denmark, lan Portugis.

Prau-prau kang kanggo misaya mina lan wisata bahari pada labuh ing pelabuhan

(Foto: Mulyono Atmosiswartoputra)

Kapal Manca

Kepriye kahanane Pelabuhan Banten utawa Pelabuhan Karangantu nalika samana? Ing bukune kang asesirah Menemukan Masa Lalu nan Gemilang, Wakhid Nur Effendi crita, biyen, Pelabuhan Karangantu mujudake pelabuhan internasional, papan kapal-kapal saka Eropa lan Asia labuh ing pesisir iki. Yen kapal manca iku teka, wong-wong sing dagang panganan lan woh-wohan, ora lanang ora wadon, padha rebut dhisik nekani kapal sing nembe ngundhunake jangkar ing sacedhake pesisir.

Sawise kahanane lerem, para utasaning ratu, yaiku punggawa Karaton Banten bakal mbagekake para tamu sing isih ana ing kapal. Para punggawa pelabuhan mau bakal nyathet para tamu manca, takon apa sing diperlokake, paugeran-paugeran sing kudu ditindakake dening kapal-kapal saka manca sing arep labuh ing Pelabuhan Banten.

Sawise wara-wara lan pasarujukan ditindakake, wong-wong sing nglakokake kapal lan para sudagar sing ana ing kapal mau nembe munggah dharatan, banjur ngadhep marang sahbandar pelabuhan. Sahbandar bakal nerangake kanthi njlimet, menehi papan lan panginepan sasuwene wong-wong mau ana ing Pelabuhan Banten.

Wong-wong mau banjur diterake dening para prajurite sultan, ngadhep menyang Karaton Surosowan. Adate, kapal-kapal manca kasebut bakal caos bebana lan bingkisan marang sultan, sawijining kalumrahan amrih bisa katampa minangka tamu dening sultan.

Pralayane Kasultanan Banten kawiwitan nalika putrane Sultan Ageng Tirtayasa sing kondhang kanthi asma Sultan Haji, kekancan karo Walanda. Sultan Haji diojok-ojoki dening Walanda amrih njongkeng kalenggahane kang ramane. Awit saka pambiyantune Walanda, dhampar keprabon pancen kasil direbut dening Sultan Haji saka Sultan Ageng Tirtayasa.

Nanging wiwit wektu kuwi Kasultanan Banten wis ora duwe daya kanggo ngrembakakake wewengkone minangka sawijining kasultanan. Banten ing astane Sultan Haji kaya kebo dikeluhi, isine mung manut marang prentahe Walanda. Saya suwe Kasultanan Banten malah dadi jajahane Walanda. Pungkasane, Kasultanan Banten dibubarake dening Raffles ing taun 1813, nalika Inggris nggenteni Walanda njajah Banten wiwit 1811-1816.

Iku mau kahanane Pelabuhan Karangantu jaman biyen. Banjur kepriye kahanane saiki? Pelabuhan Karangantu pancen isih dipigunakake, nanging wis ora dadi pelabuhan internasional maneh. Saiki dadi Pelabuhan Perikanan Nusantara Karangantu.

Gerbang Pelabuhan Perikanan Nusantara Karangantu

(Foto: Mulyono Atmosiswartoputra)

 

Prau-prau para misaya mina katon padha labuh ing dermaga. Ora sethithik prau-prau mau kang labuh ing sanjabaning gerbang pelabuhan. Ing papan kuwi labuh uga prau-prau wisata bahari.

Ana papan mligi kanggo adol karcis tumrap sing kepengin plesir ing sandhuwuring segara nganggo prau wisata. Miturut salah sawijining pawongan kang ana ing Pantai Gope, pesisir iki rame yen dina Minggu utawa dina prei liyane. Akeh wong sing pada numpak prau wisata saperlu myawang kahanan sakiwa tengene pesisir saka sandhuwuring banyu segara. Ana uga kang nyewa prau wisata saperlu plesir tumuju pulo-pulo cilik ing sacedhake Pelabuhan Karangantu, kaya ta: Pulo Bintang, Pulo Lima, Pulo Empat, Pulo Tiga, Pula Panjang, lan Pulo Tunda,

Prau wisata bahari lagi mlaku ing ndhuwuring banyu segara

(Foto: Mulyono Atmosiswartoputra)

                                                                                                        Mulyono Atmosiswartoputra

NGUNGAK TILAS KARATON BANTEN (2) : Karaton Kaibon Papan Kalenggahane Ibune Sultan

Cover Majalah Jaya Baya, Nomor 35, Minggu I, Mei 2026.

Majalah Jaya Baya, Nomor 35, Minggu I, Mei 2026, Halaman 18

Majalah Jaya Baya, Nomor 35, Minggu I, Mei 2026, Halaman 19

Salinan dari tulisan di atas.

NGUNGAK TILAS KARATON BANTEN (2)

Karaton Kaibon Papan Kalenggahane Ibune Sultan

 

Mulyono Atmosiswartoputra

 

Purwaka

Ing edhisi kepungkur dicritakake kepriye kahanane tilas Karaton Kasultanan Banten, yaiku Karaton Surosowan. Nanging kuwi dudu siji-sijine karaton ing Banten. Isih ana maneh Karaton Kaibon. Iki dudu karaton kang minangka punjering paprentahan, jalaran didegake minangka papan kalenggahane Ratu Aisyah, ibune Sultan Banten. Karaton kang dibangun taun 1815 iki minangka daleme Sultan Syarifuddin (1809-1815). Karaton iki dienggo nganti jaman pamarentahane Bupati Banten kapisan, Aria Adi Santika, sawise Kasultanan Banten dibubarake ing taun 1816.

Miturut katrangan kang tumancep ing sangareping kraton, tembung “kaibon” asale saka tembung “ibu” kang kawuwuhan ater-ater ka- lan panambang -an. Tegese, papan kalenggahane ibu.  

Gapura awujud candhi bentar ing sisih kulon, kasawang saka njero kraton. 

 

Beda karo katrangan kasebut, Supratikno Rahardjo sakanca ngarani Ratu Banten sing dedalem ing kono dudu Sultan Syarifuddin, nanging Sultan Syafiuddin kang ngasta pusaraning praja wiwit 1809-1813. Sawise sultan seda, kalungguhane digenteni dening putrane sing nembe umur limang sasi. Awit saka iku, kanggo sawetara wektu, paprentahan diasta dening ibune, Ratu Aisyah.

Beda maneh karo panemune Giyanto kang kandha yen nalika Sultan Syafiuddin seda, putrane isih umur limang taun (dudu limang sasi), saengga kalungguhane digenteni dening ibune, Ratu Aisyah, nganti putrane diwasa. Asmane putrane Sultan Syafiuddin yaiku Sultan Maulana Rafiuddin.

Karaton kang dibangun nganggo bata iki madhepe mengulon. Ing sisih ngarep ana gapura awujud candhi bentar cacah lima kang minangka lawang mlebu karaton. Ing ngarep sisih tengen utawa lor, tinemu bekas bangunan masjid sing didegake ing lemah kang luwih dhuwur tinimbang lemah ing sakiwatengene. Lawang mlebune ana lima. Sing siji lawang mlebu saka wetan, sing loro lawang mlebu saka kidul, dene sing loro liyane saka sanjabaning tembok sisih lor.

Bangunan bekas masjid kasawang saka njero karaton.

 

Kajaba bekas bangunan masjid, ing njero kraton sing katon isih ngadeg yaiku paduraksa. Cacahe ana loro, ngarep lan mburi. Dene bangunan liyane wis padha rusak, mung kari pondhasine.

Ing sangareping kraton ana kalen sing disengguh minangka dalan tumuju Karaton Surosowan. Nanging miturut salah sawijining pegawai kang ngopeni bekas karaton, kalen kang ngubengi karaton iki minangka aling-aling yen ana mungsuh teka. Kanthi anane kalen kang amba, mungsuh ora bisa langsung nyerang karaton.

Tilas paduraksa, salah sijine bangunan kang isih ana sisane.

 

Isih miturut cathetan kang tumancep ing sangareping karaton, arsitektur Karaton Kaibon duwe cakrik archais sing luwih kuwat tinimbang Karaton Surosowan kang katon saka rancangan gerbang lan temboke.

Dirusak

Ing taun 1832 Karaton Kaibon dirusak dening Walanda awit saka prentahe Gubernur Jenderal Herman Willem Daendeles. Barang-barang sing isih bisa dienggo, digawa menyang Serang kanggo mbangun kantor lan omahe penggedhe Walanda, padha karo barang bekas Karaton Surosowan.      

Karaton Kaibon sing dirusak Walanda, saiki mung kari jugrugane.

 

Lemah kosong ing sisih kidul kang ana ing njero karaton, saiki digawe taman saengga katon asri. Ora ana katrangan biyen lemah kosong kuwi mujudake taman apa dudu. Kang cetha, taman kasebut dijenengi “Taman Kaibon”.

Jane mono isih ana karaton tinggalane Kasultanan Banten, yaiku Karaton Tirtayasa kang dumunung ing Desa Tirtayasa, Kecamatan Tirtayasa, Kabupaten Serang. Bangunan iki sakawit mujudake papan kalenggahane Sultan Ageng Tirtayasa.

Kaya kang wis dakaturake ing tulisan sadurunge, putrane Sultan Abulfath Abdulfattah sing asma Pangeran Gusti mbalela marang kang ramane. Pangeran Gusti sing dibantu Walanda bisa ngasorake kang ramane. Sultan Abulfath Abdulfattah banjur yasa kraton ing Tirtayasa lan nerusake perang saka kene.

Emane, dununge bekas Karaton Tirtayasa adoh saka Stasiun Karangantu saengga rada kangelan tumrape wong sing ora nggawa tumpakan dhewe kaya aku. Miturut Google Maps, saka Stasiun Karangantu menyang bekas Karaton Tirtayasa adohe 22,1 kilometer.

Kajaba kuwi, miturut Utari Ninghidayati ing tulisane kang asesirah “Melihat Koleksi Temuan dari Keraton Tirtayasa” kang kaunggah ing Kompasiana, bekas Karaton Tirtayasa wis ora ana jugrugane tembok karaton. Sing katon mung turahan pondhasi tembok sing katon mencungul saka lemah. Iya awit saka iku aku ora nyambangi bekas Karaton Tirtayasa.

NGUNGAK TILAS KARATON BANTEN (1) : Karaton Surosowan Dirusak Kaping Pindho

Cover Majalah Jaya Baya, Nomor 34, Minggu IV, April 2026.

Majalah Jaya Baya, Nomor 34, Minggu IV, April 2026, Halaman 18.

Majalah Jaya Baya, Nomor 34, Minggu IV, April 2026, Halaman 18.

NGUNGAK TILAS KARATON BANTEN (1)

Karaton Surosowan Dirusak Kaping Pindho

Dening : Mulyono Atmosiswartoputra

 

Purwaka:

Ing siring kulon Pulo Jawa tau madeg kerajaan gedhe, Kasultanan Banten. Meh sapantaran karo Mataram ing Jawa Tengah, Kasultanan Banten nemahi pungkasan tragis, amarga dibusak saka Tanah Jawa dening penjajah taun 1813. Nggoleki tlacake Kasultanan Banten rada angel, amarga wis padha ilang saka lumahe bumi. Kaya ngapa tilas kasultanan sing didegake dening Sunan Gunung Jati iki, kadang Mulyono Atmosiswartoputra nyritakake anggone ngungak menyang tilas karaton Kasultanan Banten ing Surosowan, kaperang dadi rong tulisan wiwit JB edhisi iki.

Sisih wetan tilas Karaton Surosowan

Nalika aku tekan Karaton Surosowan, tiba kebeneran pagere dibukak, jalaran lagi ana wong sing mbabadi suket. Sajake iki sawijining kabegjan tumrapku, jalaran tumrap sing kepengin mlebu ing njeroning bekas Karaton Surosowan, jarene kudu lapor luwih dhisik marang pegawe Museum Situs Kepurbakalan Banten sing kantore dumunung ing sangareping kraton.

Ing njero, aku ora nemokake apa-apa, kejaba bekas pondhasi karaton. Iki beda banget karo karaton-karaton ing Jawa Tengah apadene Cirebon sing isih ngadeg nganti saprene.

Banjur kepriye critane dene Karaton Surosowan kang minangka punjering paprentahan Kasultanan Banten mung kari bekas beteng lan pondhasi?

Ing buku Ragam Pusaka Budaya Banten kang kababar dening Dinas Pendidikan Provinsi Banten lan Balai Pelestarian Peninggalan Purbakala Serang disebutake yen Karaton Surosowan dudu papan kalenggahane sultan sing wiwitan didegake ing Banten. Papan kalenggahane sultan ing cedhake Karangantu.

Karaton Surosowan didegake ing antarane taun 1552 nganti tekan 1570. Karaton dibangun nganti pirang-pirang ambal, sethithike ambal kaping pat. Dhuwure tembok udakara rong meter, dene ambane limang meter. Dawane tembok ing sisih wetan lan kulon udakara 300 meter, dene sisih lor lan kidul dawane 100 meter. Jembare karaton sing diubengi beteng udakara telung hektar.  

Miturut katrangane wong kang lagi mbabadi suket mau, beteng karaton nduweni lawang mlebu cacah loro. Sing siji ing sisih wetan, dene sing sijine ing sisih lor, cedhak karo Masjid Agung Banten. Iki jumbuh kalawan kang disebutake ing buku Ragam Pusaka Budaya Banten, yen beteng Surosowan duwe lawang gedhe minangka gerbang mlebu cacah loro kang dumunung ing sisih wetan lan lor.  

Isih miturut buku kuwi, saiki Karaton Surosowan kang diubengi beteng mung kari jugrugane. Bangunan sing isih katon yaiku tembok beteng sing ngubengi turahan-turahane bangunan. Turahan bangunan mau awujud pondhasi lan tembok-tembok sing wis rusak, turahan bangunan patirtan, lan tilas sendhang taman kang ana bangunan Bale Kambang (Rara Denok).

Miturut Giyanto ing bukune kang asesirah Selayang Pandang Banten, Rara Denok yaiku papan padusane para putri kraton. Dene papan padusane priyayi kakung diarani Pancuran Mas. Ana uga bangunan sing diarani Pasepen, wujude kaya ali-ali kang minangka papan ngibadahe para sultan. Ing sarehning tilas bangunane ketutup suket sing ledhung-ledhung lan papane uga jembar banget kaya ara-ara amba, mula aku ora niliki tilas bangunan-bangunan kasebut.

Karaton Surosowan sisih njero kafoto saka papan kang rada dhuwur, wis ora ana bangunan kajaba bekas pondhasi.

 

Dirusak

 

Supratikno Rahardjo lan kanca-kanca ana ing bukune kang asesirah Kota Banten Lama: Mengelola Warisan untuk Masa Depan kandha, Karaton Surosowan tau dirusak ping pindho. Dirusak sing kapisan dumadi ing taun 1680, dene sing kapindho dumadi ing taun 1813. Nanging Nina H. Lubis ana ing bukune kang asesirah Banten dalam Pergumulan Sejarah: Sultan, Ulama, Jawara, rusake Karaton Surosowan sing kapindho iku dumadi ing taun 1808.

Saka cathetan sejarah bisa dimangerteni yen rusake Karaton Surosowan sing kapisan ing taun 1680 iku amarga perang antarane bapa lan anak, yaiku Sultan Abulfath Abdulfattah kang kondhang kanthi asma Sultan Ageng Tirtayasa kalawan Sultan Haji sing dibiyantu Walanda.

Miturut cathetan kang ana ing plang sing tumancep ing sapinggiring beteng, Karaton Surosowan kang rusak mau dibangun maneh dening arsitek Walanda, Hendrik Lucaszoon Cardeel (1680-1681).

Rusake karaton sing kapindho awit saka prentahe Gubernur Jenderal Herman Daendels. Manut Nina H. Lubis, marga tumindak sewenang-wenange Daendels marang Kasultanan Banten, ndadekake para kawula Banten kang dipandhegani dening Pangeran Ahmad, putrane Sultan Aliudin II, ngraman marang Walanda. Kapal-kapal Walanda asring dirampok. Para ulama uga gawe morat-mariting kahanan.

Daendels sing ora kasil ngawekani kabeh mau, banjur nyujanani yen kang ada-ada gawe ontran-ontran kasebut ora liya ya Sultan Banten. Awit saka iku, Sultan Banten banjur ditangkep lan dikunjara ing Batavia. Dene beteng lan Karaton Surosowan dirusak lan dibakar. Iki dumadi ing taun 1808. Nanging miturut cahetan ing plang kang tumancep ing sangareping Karaton Kaibon, barang-barang sing isih bisa dienggo, digawa menyang Serang kanggo mbangun kantor lan omahe penggedhe Walanda, padha karo barang bekas Karaton Kaibon.

Senajan wis ora wujud karaton, nanging bekas Karaton Surosowan wis didadekake Benda Cagar Budaya dening Walikota Serang lumantar Surat Keputusan Walikota Serang nomer 233 Taun 2024, tanggal 25 Oktober 2024.

 

(Ana candhake)

 

 

NGONCEKI URAN-URAN SEMUT IRENG (2): Semut Ireng Pralambange Kenya Asal Maluku

Cover Majalah Jaya Baya, Minggu III, Maret 2026

Majalah Jaya Baya, Minggu III, Maret 2026, halaman 14.

Majalah Jaya Baya, Minggu III, Maret 2026, halaman 15.

Salinan dari tulisan di atas.

 NGONCEKI URAN-URAN SEMUT IRENG (2)

Semut Ireng Pralambange Kenya Asal Maluku

 

Mulyono Atmosiswartoputra

 

5. Surabaya geger kepati

Gatra kaping lima nyritakake Surabaya geger kepati jalaran diserang dening Mataram. Nalika semana, Surabaya diasta dening Pangeran Ratu, dene Mataram diasta dening Sultan Agung Hanyakrakusuma.

Miturut Babad Tanah Jawi anggitane W.L. Olthof, Sultan Agung Hanyakrakusuma kang darbe ancas ngelar laladan, utusan prajurit ngrebut Surabaya. Kang tinanggenah nyenapateni Tumenggung Mangun Oneng, dikantheni para bupati manca negara kabeh. Surabaya dikepung, saengga para prajurit lan kawula Surabaya ora ana sing bisa metu. Wong-wong mau padha kaliren. Pangeran Surabaya utusan putrane, Pangeran Pekik, amrih nemoni Tumenggung Mangun Oneng, kandha yen pasrah.

Babad Tanah Jawi ora nyitakake yen Pangeran Surabaya mati ing palagan, nanging serat carik Punika Uran-Uran Semut Ireng Pralambangipun Salebeting Nagari 5 Prakawis mratelakake yen Pangeran Ratu (utawa Pangeran Surabaya miturut Babad Tanah Jawi) mati ing palagan dening Tumenggung Sepanjang. 

6. Macan denwadhahi bumbung

Gatra kaping nem lan pitu mralambangake Amangkurat II lan adhine, Sinuhun Ngalaga. Amangkurat II dipralambangake “wong kang ngoyak macan”, dene Sinuhun Ngalaga dipralambangake “macan sing dioyak, banjur diwadhahi bumbung”.

Nalika Amangkurat I jumeneng nata ngganteni kang ramane, Sultan Agung Hanyakrakusuma, bumi Mataram dibedhah jalaran prajurite ora kuwawa ngadhepi barisane dening Trunayaja.  

Amangkurat I mlayu mengulon bareng karo garwane kabeh, para putra, lan abdi kakung kang setya marang bendarane. Tekan wewengkon Banyumas, Amangkurat I dhawuh marang Raden Mas Rahmat kang wus nyandhang pangkat Pangeran Adipati Anom (putra mahkota) supaya bali ngrebut Mataram saka tangane mungsuh, nanging ora saguh.  

Amangkurat I banjur dhawuh marang putra liyane, Pangeran Puger, kang kaprenah adhine Raden Mas Rahmat seje ibu. Pangeran Puger nyaguhi. Tekan Jenar, Pangeran Puger nglumpukake bala. Ing kono Pangeran Puger banjur madeg ratu ajejuluk Sinuhun Ngalaga. Amangkurat I seda sajroning playon, kasarekake ing Tegalarum.

Sasedane ingkang rama, Raden Mas Rahmat madeg ratu, ajejuluk Amangkurat II. Nuhoni dhawuhe ingkang rama, Amangkurat II njaluk biyantu Kumpeni kanggo numpes mungsuh. Trunajaya klakon katumpes. Amangkurat II dadi ratu Mataram nggenteni kalungguhane ingkang rama. Emane, Amangkurat II ora duwe kraton, jalaran kratone ing Plered wis dilenggahi dening adhine, Sinuhun Ngalaga. Mula Amangkurat II gawe kraton anyar ing Wanakarta. Bareng wis dadi, kraton anyar mau dijenengi Kartasura.

Geneya kraton ing Plered dilenggahi dening Sinuhun Ngalaga, dudu dilungguhi dening Trunajaya sing kasil mbedhah Mataram nganti Amangkurat I keplayu? Critane, nalika Trunajaya kasil mbedhah Mataram, dheweke ora nglungguhi Mataram, kajaba mung njarah-rayah isining kraton. Trunajaya ora ndadedake Plered minangka kratone. Kabeh barang kraton sing kasil dijarah, digawa menyang Kedhiri dening Trunajaya. Sarehning Kraton Mataram sing ana Plered kosong, mula Sinuhun Ngalaga migunakake kalodhangan mau kanggo nglenggahi tilas kratone ingkang rama.

Amangkurat II nimbali adhine, Sinuhun Ngalaga, amrih gelem bedhamen, nanging adhine ora gelem, amarga padha-padha kepengin dadi ratu. Bab iki ndadekake perang antarane kakang lan adhi. Amangkurat II kang dibiyantu Kumpeni mburu Sinuhun Ngalaga, nanging kandheg amarga kalangan kali. Amangkurat II leren ing Desa Panggung, saelore kali; dene Sinuhun Ngalaga ngaso ana ing Desa Kruwel, sakiduling kali.

Awit saka pamrayogane Ki Urawan sing didhawuhi dening Amangkurat II, wusanane Sinuhun Ngalaga pasrah dhampar keprabon marang Amangkurat II. Sinuhun Ngalaga asmane bali ing asale, yaiku Pangeran Puger. Ya iki sing dipralambangake ”denwadhahi bumbung”.

7. Patine ceker ngayam.

Gatra kaping wolu, sanga, lan sepuluh mralambangake Mas Dirana kang dicancang ing sangisoring wit wringin ing alun-alun Kartasura, banjur dicakar-cakar nganggo dom.  

Mas Dirana iku anake Ki Dirada, sesepuh pawang gajah ing Kraton Kartasura. Sawise Ki Dirada tilar donya, Mas Dirana magang dadi abdi dalem. Nanging sawise sauntara wektu, Mas Dirana ora diangkat dadi abdi dalem. Malah sing diangkat nggenteni kalungguhane wong tuwane,wong liya. Bab iki  ndadekake kuciwane Mas Dirana.

Mas Dirana mulih menyang kampune, Gadhingan. Mas Diana ngojok-ojoki wong-wong  amrih gelem mbiyantu marang dheweke. Sawise oleh bala akeh, Mas Dirana banjur ngraman. Wiwitane ngraman ana ing Ngentha-entha, nganti gawe wedine wong-wong ing wewengkon liya. Pangramane Mas Dirana dipralambangake “gajah meta” utawa gajah ngamuk.

 Susuhunan Pakubuwana I banjur ndhawuhi marang Pangeran Pringgalaya supaya nyekel Mas Dirana. Perang antarane prajurit Kartasura lumawan Mas Dirana sakancane, dumadi. Mesthi wae kanca-kancane Mas Dirana sing saka desa ora kuwagang ngadhepi kridhane prajurit Kartasura. Kabeh padha mlayu, klebu Mas Dirana. Ana ing Borobudhur, Mas Dirana kecekel dening prajurit Kartasura. Awit saka dhawuhe Susuhunan Pakubuwana I, Mas Dirana dicancang ana sangisoring wit wringin ing alun-alun Kartasura. Ya iki kang dipralambangake “cinancang ing sidaguri”. 

Paukuman kang ditampa dening Mas Dirana, dirajam. Sing dikon ngrajam wong-wong ing negara kasebut.kuwi. Dene sing dienggo ngrajam yaiku dom. Sarehning Mas Dirana ora tedhas ditubles dom, mula carane ngrajam banjur ganti dicakar-cakar nganggo dom. Ora kuwat ngempet lara jalarn dicakar-cakar nganggo dom, wusanane Mas Dirana nemahi pati. Paukuman iki kang dipralambangake “patine ceker ngayam”. Tegese, matine (kaya) diceker-ceker ayam.

  

 

NGONCEKI URAN-URAN SEMUT IRENG (1): Semut Ireng Pralambange Kenya Asal Maluku

Cover Majalah Jaya Baya, Nomor 27, Minggu II, Maret 2026

Majalah Jaya Baya, Nomor 27, Minggu II, Maret 2026, halaman 14.

Majalah Jaya Baya, Nomor 27, Minggu II, Maret 2026, halaman 15.

NGONCEKI URAN-URAN SEMUT IRENG (1)

Semut Ireng Pralambange Kenya Asal Maluku

 

Mulyono Atmosiswartoputra

 

Nalika isih sinau ing Sala biyen, yen pinuju dina Minggu kala-kala aku dolan menyang Museum Radyapustaka ing Sriwedari utawa Museum Reksapustaka ing Mangkunagaran. Senajan mung pisan pindho, tau uga dolan menyang Sasana Pustaka Kraton Kasunanan Surakarta Hadiningrat. Ancase mung kepengin sinau maca serat carik, yaiku buku-buku kuna kang ditulis tangan nganggo aksara Jawa, sing umure wis puluhan nganti atusan taun.

Ing Museum Reksapustaka Mangkunagaran, aku nemokake serat carik kang ngrembug uran-uran semut ireng. Serat carik kang asesirah Punika Uran-Uran Semut Ireng Pralambangipun Salebeting Nagari 5 Prakawis sing diwenehi nomer A.44a. Marga ndudut kawigatenku, banjur daksalin lan daksimpen. Alhamdulillah, cathetan mau isih sumimpen ing lemari bukuku, senajan puluhan buku liyane ana sing wis rusak amarga kepangan rayap lan ngenget.

Miturut serat carik mau, uran-uran semut ireng kang dianggit dening Kyai Ranggajanur ing Kartasura, mujudake bedhekane wong wasis jaman biyen kang isi pralambang ing sajroning limang kraton ing tanah Jawa, yaiku Majapahit, Demak, Pajang, Mataram, lan Kartasura. Wondene unine uran-uran semut ireng kang kagubah nganggo tembang dhandhanggula, miturut serat carik nomer A.44a, mangkene.

 

Semut ireng anak-anak sapi,

kebo bungkang nyabrang ing bengawan,

keyong sacarak sungute,

timun kang nggotong wolu,

Surabaya geger kepati,

ana wong ngoyak macan,

denwadhahi bumbung,

alun-alun Kartasura,

gajah meta cinancang ing sidaguri,

patine ceker ngayam.

 

Gatra mbaka gatra katerangake karepe dening Kyai Ranggajanur. Nanging ing sarehning katrangan ing serat iku cekak aos, mula kanggo nggamblangake critane, ing kene sengaja diandharake kanthi rada dawa adhedhasar cathetan sejarah amrih luwih cetha. 

 

1. Semut ireng anak-anak sapi

Gatra kapisan ing uran-uran semut ireng iki mujudake pralambange Putri Wandhan kang kagungan putra aran Raden Harya Lembupeteng.

Putri Wandhan iku putri saka Pulo Banda Maluku. Wiwit biyen wong Maluku pancen kondhang ireng manis. Ora salah yen Putri Wandhan mau dipralambangake “semut ireng”. 

Putri Wandhan dipundhut garwa dening ratu Majapahit. Serat mau nyebut asmane ratu Majapahit iku Prabu Brawijaya pungkasan, senajan asma Brawijaya mung tinemu ing serat-serat babad, ora tinemu ing prasasti apadene cathetan sejarah kang bisa dipercaya kaya dene Negarakertagama. Saka patutane, Putri Wandhan peputra Raden Bondhan Kajawan. Bareng diwasa, Raden Bondhan Kajawan dibuwang ing Tarub.

Dening Ki Ageng Tarub, Raden Bondhan Kajawan dipundhut mantu, dinikahake karo Retna Nawangsih. Banjur ganti jeneng dadi Raden Harya Lembupeteng. Putri Wandhan kang kulite ireng, ing uran-uran mau kabasakake “semut ireng”. Sarehning putrane aran Raden Harya Lembupeteng, mula “semut ireng” mau kabasakake “semut ireng anak-anak sapi”.

Kakawin Negarakretagama, kitab tinggalan jaman Majapahit (Foto kapethik saka: https://id.wikipedia.org/wiki/Kakawin_Nagarakretagama)

2. Kebo bungkang nyabrang ing bengawan

Gatra kapindho mujudake pralambange Ki Ageng Kebo Kenanga kang lila-legawa diprajaya dening Sunan Kudus. Kebo bungkang tegese kebo tuwa. Kebo bungkang didadekake pralambange Ki Ageng Kebo Kenanga ing Pengging, jaman Kraton Demak.

Miturut cathetan sejarah, Ki Ageng Kebo Kenanga iku muride Syekh Siti Jenar kang dianggep kesasar agamane dening panguwasa Kraton Demak. Ki Ageng Kebo Kenanga ora gelem sowan menyang Kraton Demak. Awit saka iku, Sultan Demak banjur utusan Sunan Kudus supaya ngukum Ki Ageng Kebo Kenanga. Tinimbang kudu ngadhep Sultan Demak, Ki Ageng Kebo Kenanga luwih milih diukum. Wusanane, Ki Ageng Kebo Kenanga sida diprajaya dening Sunan Kudus. Bab iki sing dipralambangake “nyabrang ing bengawan”. Tegese, Ki Ageng Kebo Kenanga nyabrang banyuning rahmat.

Masjid Agung Demak, salah sijine tinggalane Kraton Demak (Foto kapethik saka: https://travel.kompas.com/read/2021/07/08/102721027/sejarah-masjid-agung-demak-peninggalan-kesultanan-demak-yang-penuh-makna?page=all) 

3. Keyong sacarak sungute

Gatra kaping telu mralambangake Mas Karebet ya Jaka Tingkir sing asale wong cilik, banjur dadi ratu agung ing Pajang. Keyong pralambange wong cilik. Wiwit cilik mula, Mas Karebet uripe nrenyuhake. Bapak ibune seda nalika Mas Karebet isih cilik. Bapake, Ki Ageng Kebo Kenanga, mati diprajaya dening Sunan Kudus. Ora let suwe, ibune nyusul tilar dunya. Sawise dadi bocah lola, Mas Karebet banjur diopeni dening Nyai Ageng Tingkir, warandhane Ki Ageng Tingkir, kanca sinarawedine Ki Ageng Kebo Kenanga.

Jaka Tingkir ngawula ing Kraton Demak, dadi tetungguling prajurit tamtama. Malah kepara didadekake mantu dening Sultan Trenggana ya Sultan Demak ka-3, jalaran saking asihe marang Jaka Tingkir. Bareng Sultan Trenggana seda, Jaka Tingkir sing wis dadi adipati ing Pajang, nggenteni marasepuhe dadi ratu ajejuluk Sultan Adiwijaya. Dene kratone ana ing Pajang. Ya iki kang dipralambangake “sacarak sungute”. Tegese, dhuwur drajate.

 

4. Timun kang nggotong wolu

Gatra kaping pat mralambangake Panembahan Senapati kang bisa jumeneng nata ing Mataram jalaran disengkuyung dening wong wolu.

Nalika isih nom, Panembahan Senapati iku arane Danang Sutawijaya, putrane Ki Ageng Pemanahan ya Ki Ageng Mataram (sawise pindhah menyang Mataram). Danang Sutawijaya kapundhut putra angkat dening Sultan Adiwijaya. Sawise bapake seda, Danang Sutawijaya nggenteni kalunguhane bapake, dadi petinggi ing Mataram kanthi asma Senapati ing Ngalaga.

Bareng wis rumangsa kuwat, Senapati ing Ngalaga mbalela, emoh ngratu marang Pajang. Senapati ing Ngalaga wusanane dadi ratu ing Mataram jejuluk Panembahan Senapati ing Ngalaga.

Miturut Uran-Uran Semut Ireng, olehe Senapati kuwawa mbalela lan madeg dadi ratu ing Mataram amarga disengkuyung dening wong wolu, yaiku: Kyai Juru Martani, Tumenggung Mayang, Ki Ageng Mataram, Kyai Panjawi, Pangeran Made Pandan, Ki Ageng Wanadadi (keturunane Ki Ageng Wanasaba), Ki Buyut Wirasraba, lan Ki Ageng Ngarum, keturunan Demak. 

Salah sawijining tinggalane Kraton Mataram, pasareyan Imogiri (Foto kapethik saka: https://www.jogjaistimewa.web.id/2012/04/makam-imogiri.html)