BHINNEKA TUNGGAL IKA: Swara Majapait kang Isih Ngumandhang

Cover Majalah Panjebar Semangat, Nomor 32, Minggu II Agustus 2026

Majalah Panjebar Semangat, Nomor 32, Minggu II Agustus 2026, Halaman 12

Majalah Panjebar Semangat, Nomor 32, Minggu II Agustus 2026, Halaman 34

Majalah Panjebar Semangat, Nomor 32, Minggu II Agustus 2026, Halaman 35

Salinan dari tulisan di atas.

 BHINNEKA TUNGGAL IKA: 

Swara Majapait kang Isih Ngumandhang

Mesthine kita kabeh wis tau krungu ukara “Bhinneka Tunggal Ika” ya? Ukara kang dienggo semboyan negara Indonesia lan tinulis ing lambang negara Garudha Pancasila mau dipethik saka Kakawin Sutasoma anggitane Mpu Tantular.

Mpu Tantular klebu salah sawijining pujangga kawentar kang sugeng ing jaman Majapait. Anggitane kang kondhang nganti saiki yaiku Kakawin Arjunawijaya lan Kakawin Sutasoma. Loro-lorone, manut ngendikane P.J. Zoetmuder ing bukune kang asesirah Kalangwan, Sastra Jawa Kuno Selayang Pandang, dianggit ing jamane Rājasanagara utawa Hayam Wuruk nalika Majapait lagi kuncara-kuncarane. Wondene IBG. Agastia ana ing bukune kang asesirah Sagara Giri, Kumpulan Esei Sastra Jawa Kuna ngendikakake yen Kakawin Arjunawijaya dianggit udakara taun 1370, dene Kakawin Sutasoma dianggit udakara taun 1380.

Miturut Wikipedia, jeneng “Tantular” dumadi saka rong tembung, yaiku tan lan tular. Tan tegese “ora”, dene tular tegese “kena pangaribawa”. Tantular tegese ora kena pangaribawa, wong sing teguh. Wondene tembung “Mpu” mujudake gelar sing tegese pandhe utawa tukang. Mpu Tantular isih sedulure Prabu Hayam Wuruk, yaiku keponakan lan mantune adhi wadone sang prabu.

Mpu Tantular ngrasuk agama Buda, nanging klebu wong sing binuka atine tumraping agama liya, utamane agama Hindu Siwa. Bab iki bisa dinulu ana ing anggitan-anggitane, Kakawin Arjunawijaya lan Kakawin Sutasoma, utamane Kakawin Sutasoma.

Kakawin Arjunawijaya nyritakake ratu buta aran Rāwana kang kepeksa nungkul marang Arjunasasrabāhu. Ana ing crita wayang kulit apadene wayang wong, crita mau kondhang kanti lakon Arjuna Sasrabahu.

 

Kakawin Sutasoma

 

Kakawin Sutasoma sing dianggit nganggo basa Jawa Kuna kondhang nganti saiki  jalaran ngemot ukara sing banjur kapethik dadi semboyan negara Indonesia, yaiku “Bhinneka Tunggal Ika”.

Jumbuh kalawan sesirahe, Kakawin Sutasoma nyritakake Sutasoma putrane ratu Hastina, aran Mahaketu. Nuju sawijining wektu, Hastina diobrak-abrik rombongan buta. Buta-buta mau ngrampok dhusun-dhusun lan petapan-petapan. Miturut ngendikane pinituwane brahmin, sing bisa mateni buta-buta iku mung putraning ratu.

Disurung dening rasa kepengin duwe kerurunan, Mahaketu banjur nindakake yoga ing ngareping reca Jina (Buddha). Ora let suwe entuk wangsit yen Bodhisattwa dhewe sing bakal dadi putrane Mahaketu.

Bodhisattwa nitis marang Sutasoma, putra Mahaketu. Bareng wis gedhe, Sutasoma sregep ngibadah lan nresnani agamane, yaiku Buda. Dheweke emoh dijumenengake  ratu, malah pilih lunga ninggalake Hastina kang ndadekake sungkawane wong tuwane.

Sutasoma lelana ngliwati pirang-pirang dhusun. Sakehing pepalang diadhepi. Sawise sawatara wektu, Sutasoma mulih menyang Hastina, nggenteni kang ramane jumeneng ratu.

Kocapa, ratu buta aran Porusada sing nembe mari larane, jalaran kaul marang Dewa Kala, dheweke bakal nangkep urip-urip 100 ratu, kacaosake marang Dewa Kala minangka kurban. Sawise Porusada kasil nangkep ratu cacah 100, Dewa Kala durung marem lan njaluk supaya ratu Hastina ditambahake minangka kurban. Porusada nekani Hastina.

Sakawit Sutasoma ngrilakake awake dadi kurban amrih kawulane padha slamet, nanging patihe ora sarujuk. Wusanane, perang bener-bener dumadi. Pungkasane, Sutasoma gelem dadi kurban waton ratu-ratu liyane dislametake.

Tumindake Sutasoma ndadekake kesengseme Porusada, saengga dheweke dadi nduweni rasa welas asih. Sutasoma malah dibujuk amrih niate dicabarake, nanging Sutasoma tetep nekani panggonane Dewa Kala.

Sutasoma masrahake awake marang Dewa Kala minangka kurban, kanthi panjaluk 100 ratu sing bakal dadi kurban diluwari. Dewa Kala sarujuk. Dheweke mbudidaya mateni Sutasoma nganggo pedhange, nanging ora pasah. Dewa Kala banjur salin wujud dadi naga. Nalika nembe ngeleg Sutasoma, ujug-ujug naga mau nduweni rasa welas asih, banjur murungake ngeleg. Kepara Dewa Kala nyuwun marang Sutasoma amrih ditampa dadi muride. Bareng karo Porusada, Dewa Kala dituntun dadi bhiksu, diwulang bab dharma lan sawernaning yoga.

 

Bhinneka Tunggal Ika

 

Semboyan negara Indonesia “Bhinneka Tunggal Ika” dijupuk saka Kakawin Sutasoma. Ukara mau, tinemu ing wirama kaping 139 pada kaping 5, mangkene unine.

 

rwaneka dhatu winuwus wara Buddha Wiswa,

bhinneka rakwa ring apan kena parwanosên,

mangka ng Jinatwa kalawan Siwatwa tunggal,

bhinneka tunggal ika tan hana dharma mangrwa.

 

Tegese:

Kacarita wujuding Buddha lan Siwa iku beda,  

dheweke pancen beda, nanging kapan bisa dikenali,

jalaran benering Jina (Buddha) lan Siwa iku tunggal,

beda iku siji iku, ora ana dharma kang mangro.

 

Sajatine sing dikarepake “Bhinneka Tunggal Ika” ing Kakawin Sutasoma iku agama. Miturut Mpu Tantular kang nganggit kakawin kasebut, senajan Jina (Buddha) lan Siwa iku beda (bhinneka tunggal ika, beda iku siji iku), nanging sajatine tunggal, jalaran ora ana dharma kang mangro. Kabeh agama mulang amrih umate manembah marang Gusti. Nanging ukara “Bhinneka Tunggal Ika” mau dening pemerintah Indonesia dienggo negesi “senajan beda-beda agamane, budayane, basane, apadene warna kulite, nanging tetep siji, yaiku bangsa Indonesia”. Lire, ukara “Bhinneka Tunggal Ika” dijembarake tegese, ora ngemungake agama, nanging uga budaya, basa, lan liya-liyane.  

Nuwun.

 

(Mulyono Atmosiswartoputra)

MRIYEM KI AMUK: Gaman Pamungkase Kasultanan Banten

Cover Majalah Jaya Baya, Nomor 43, Minggu III Juni 2026

Majalah Jaya Baya, Nomor 43, Minggu III Juni 2026, Halaman 17

Salinan dari tulisan di atas.

MRIYEM KI AMUK

Gaman Pamungkase Kasultanan Banten.

Ing plataran Museum Situs Kepurbakalaan Banten Lama, dipajang mriyem kang kapapanake ing sawijining omah-omahan. Arane Mriyem Ki Amuk.

Crita ngenani asal-usule Ki Amuk luwih akeh keprungu saka crita gethok tular kang sumebar ing masyarakat. Ana sing kandha yen Mriyem Ki Amuk mujudake panjalmane prajurit Kesultanan Demak sing disepatani dadi mriyem. Ana maneh sing crita yen Mriyem Ki Amuk digawe dening Buncireng saka awake bapak lan ibune Buncireng. Perangan ngarep mriyem digawe saka awake ibune, dene perangan mburi digawe saka awake bapak. Sarehning crita-crita mau awujud crita gethok tular, mula ora kena dienggo gegaran nulis sejarah. 

Museum Situs Kepurbakalaan Banten Lama 

(Foto: Mulyono Atmosiswartoputra)

Para ahli sejarah isih durung padha panemune bab asal-usule Ki Amuk. Crucq sing tau naliti Mriyem Ki Amuk kandha yen mriyem iki pisanan ditemokake ing gambar kutha Banten sing digawe sadurunge tengahan abad ka-17. Saiki gambar mau sumimpen ing Perpustakaan Castello ing Firenze, Italia. Cucq nganggep yen tulisan “mriyem gedhe ‘t Desperant” ing gambar kutha Banten kasebut minangka jarwan saka “Ki Amuk”.

Panganggepe Crucq mau ditampik dening Claude Guillot ing bukune kang asesirah Banten: Sejarah dan Peradaban Abad X-XVII. Miturut Guillot, jeneng ‘t Desperent dudu jarwan basa Walanda saka Ki Amuk. Yen jeneng mau wis dimangerteni ing wektu iku, saora-orane bakal disebut ing Sejarah Banten, nanging nyatane ora disebut.

Mriyem Ki Amuk kasawang saka ngarep, katon cangkeme mriyem. 

(Foto: Mulyono Atmosiswartoputra)

 

Crucq uga kandha, cangkeming mriyem ana lintang padon wolu, sing kala-kala diarani “Surya Majapahit” kang uga tinemu ing kijing-kijing Tralaya abad kaping 14 lan 15. Bab iki nuduhake asal-usul lan waktune, yaiku Jawa Tengah ing tengahan abad ka-16. Ngenani “Surya Majapahit”, Claude Guillot mbenerake yen bab mau bisa ngelingake marang kijing-kijing ing Tralaya abad kaping 14 lan 15, nanging ora ateges mriyem mau digawe ing Jawa Tengah, jalaran buktine ora cukup kuwat.

Panemu liyane sing rada kuwat dikandhakake dening Valentijn. Miturut Valentijn, Sultan Demak menehi bebana sawijining mriyem aran Ki Jimat marang Hasanuddin nalika palakrama karo putrine ing taun 1528. Mriyem mau banjur digawa menyang Banten. Mriyem Ki Jimat iki dianggep padha karo Miryem Ki Amuk.  

Mendes Pinto tau kandha, nalika perang antarane Demak lumawan Panarukan (Pasuruan), sawatara mriyem, klebu sing ukurane gedhe aran leões sing kira-kira gedhene pada karo Ki Amuk, digawe dening wong Turki lan Aceh kang dipandhegani dening sawijining wong Portugis kang mbalela aran Koja Zainal.

Mriyem Ki Amuk kasawang saka ngiringan. 

(Foto: Mulyono Atmosiswartoputra)

Banjur sepira ukurane mriyem? Miturut katrangan tinulis ing plang sing ditancepake ing sacedhake mriyem, dawane Ki Amuk udakara 3,4 meter, dene bobote ana 6 ton. Cangkeme mriyem perangan njaba ambane 59 cm. lan perangan njerone 32 cm.

Ing foto duweke Koninklijk Instituut voor Taal-, Land- en Volkenkunde (KITLV/Institut Kraton kanggo Ilmu Basa, Negara, lan Etnologi) tahun 1930, mriyem iki katon dumunung ing Pelabuhan Karangantu. Sabanjure, mriyem kasebut tau dipindhahake menyang alun-alun Banten lan dipamerake ing Pameran Islam ing Jakarta nalika taun 1995. Saiki mriyem mau sumimpen ing plataran Museum Situs Kepurbakalaan Banten Lama.

Ing jaman biyen, mriyem klebu gaman pamungkas. Njedhore mriyem bisa gawe remuke sing kena mimis. Olehe Mriyem Ki Amuk dipapanake ing Pelabuhan Karangantu, ora liya kanggo ngayomi karaton saka pangrabasaning mungsuh. Mriyem Ki Amuk mujudake gaman pamungkase Kasultanan Banten kanggo ngadhepi mungsuh.

Sumimpene Mriyem Ki Amuk ing Museum Situs Kepurbakalaan Banten Lama, minangka bukti yen Kasultanan Banten tau nduweni angkatan perang kuwat lan nguwasani teknologi sing maju banget kanggo ukuran nalika samono. 

                                                                                                                        Mulyono Atmosiswartoputra

PELABUHAN KARANGANTU: BIYEN BANDAR INTERNASIONAL, SAIKI PELABUHAN PERIKANAN

  

Cover Majalah Jaya Baya, Nomor 40 Minggu I Juni 2026

Majalah Jaya Baya, Nomor 40 Minggu I Juni 2026, Halaman 6

Majalah Jaya Baya, Nomor 40 Minggu I Juni 2026, Halaman 7

Salinan dari tulisan di atas.

PELABUHAN KARANGANTU

Biyen Bandar Internasional, Saiki Pelabuhan Perikanan

 

Pelabuhan Karangantu dumunung ing Kelurahan Banten, Kecamatan Kasemen, Kota Serang. Biyen tau dadi pelabuhan internasional. Yen ing buku-buku sejarah, Pelabuhan Karangantu diarani Pelabuhan Banten, jalaran dununge ana ing Banten. Nanging saiki Pelabuhan Karangantu utawa Pelabuhan Banten wis ora dilirik dening kapal-kapal mancanegara. Aja maneh kapal-kapal mancanegara, kapal-kapal dagang saka wewengkon liya ing Indonesia wae wis ora nglirik. Geneya bisa mangkono?

Kaya kang diwedhar dening A. Daliman ing bukune Islamisasi dan Perkembangan Kerajaan-Kerajaan Islam di Indonesia, sadurunge taun 1400-an, Banten bisa dikandhakake isih sepi. Pawarta-pawarta Tiongkok durung nyritakake apa-apa ngenani Banten. Kang mangkono jalaran Selat Sunda durung dadi dalan tumraping kapal-kapal dagang.

Taun 1511 Malaka tumiba ing tangane Portugis. Sudagar Islam saka Arab, Persia, lan Gujarat padha nyingkiri panguwasane Portugis. Wong-wong mau ora dagang ing Malaka maneh, nanging pindhah menyang Banten. Lakune kapal-kapal dagang ora liwat Selat Malaka, nanging liwat Selat Sunda.

Endjat Djaenuderadjat ing bukune Atlas Pelabuhan-Pelabuhan Bersejarah di Indonesia ngendikakake, jeneng Banten pisanan ditemokake ana lapuran lelanane Tome Pires (1513) minangka salah sawijining pelabuhan Karaton Sunda sing cukup rame. Banten mujudake sawijining kutha dagang sing apik, dumunung ing pinggiring kali. Kutha iki dipandhegani dening sawijining syahbandar, lan wewengkon dagange nganti tekan Sumatera, utamane Lampung. Banten mujudake sawijining pelabuhan sing gedhe, lan lumantar pelabuhan kasebut didol beras, mrica, lan bahan panganan liyane.

Sing disekseni dening Tome Pires bisa dadi pituduh yen Pelabuhan Banten wis nduweni andhil wiwit isih kebawah Karaton Sunda, utawa sadurunge Kasultanan Banten madeg.

Perdagangan ing Kasultanan Banten, miturut Ikot Sholehat ing tesise kang asesirah Perdagangan Internasional Kesultanan Banten Akhir Abad XVI-XVII, saya ngrembaka jalaran cumawise mrica lan beras kang bisa kakirim menyang mancanegara sing wis kawiwitan saka pungkasaning abad kaping 16, lan ndadekake Pelabuhan Banten saya rame.

Buku Banten dalam Pergumulan Sejarah: Sultan, Ulama, Jawara anggitane Nina H. Lubis nyritakake yen kapal Walanda cacah papat sing dipandhegani dening Cornelis de Houtman, teka pisanan ing Pelabuhan Banten tanggal 23 Juni 1596 saperlu golek rempah-rempah. Sakawit tekane wong-wong Walanda mau ditampa kathi becik dening wong-wong Banten.

Emane, wong-wong Walanda mau ing sawijining wengi malah ngrampok kapal cacah loro sing isine kebak mrica saka Jawa. Wong-wong mau mlayu saka Pelabuhan Banten karo nembaki kutha Banten. Wadyabala Banten kasil ngrangseg kapal Walanda lan nangkep Cornelis de Houtman. Dheweke dikunjara meh sesasi, banjur diculake lan ditundhung saka Banten ing tanggal 2 Oktober 1596 sawise mbayar tebusan gedhene 45.000 gulden.

Rikala Sultan Ageng Tirtayasa ngasta pusaraning praja wiwit 1651-1682, Pelabuhan Banten kuwawa ngrembaka dadi pelabuhan internasional sing bisa ngirim barang menyang mancanegara. Saka Pelabuhan Banten, maneka warna barang dagangan dikirim menyang Persia, India, Arab, Manila, Tiongkok, lan Jepang. Sultan Ageng Tirtayasa uga nganakake sesambungan dagang karo Inggris, Perancis, Denmark, lan Portugis.

Prau-prau kang kanggo misaya mina lan wisata bahari pada labuh ing pelabuhan

(Foto: Mulyono Atmosiswartoputra)

Kapal Manca

Kepriye kahanane Pelabuhan Banten utawa Pelabuhan Karangantu nalika samana? Ing bukune kang asesirah Menemukan Masa Lalu nan Gemilang, Wakhid Nur Effendi crita, biyen, Pelabuhan Karangantu mujudake pelabuhan internasional, papan kapal-kapal saka Eropa lan Asia labuh ing pesisir iki. Yen kapal manca iku teka, wong-wong sing dagang panganan lan woh-wohan, ora lanang ora wadon, padha rebut dhisik nekani kapal sing nembe ngundhunake jangkar ing sacedhake pesisir.

Sawise kahanane lerem, para utasaning ratu, yaiku punggawa Karaton Banten bakal mbagekake para tamu sing isih ana ing kapal. Para punggawa pelabuhan mau bakal nyathet para tamu manca, takon apa sing diperlokake, paugeran-paugeran sing kudu ditindakake dening kapal-kapal saka manca sing arep labuh ing Pelabuhan Banten.

Sawise wara-wara lan pasarujukan ditindakake, wong-wong sing nglakokake kapal lan para sudagar sing ana ing kapal mau nembe munggah dharatan, banjur ngadhep marang sahbandar pelabuhan. Sahbandar bakal nerangake kanthi njlimet, menehi papan lan panginepan sasuwene wong-wong mau ana ing Pelabuhan Banten.

Wong-wong mau banjur diterake dening para prajurite sultan, ngadhep menyang Karaton Surosowan. Adate, kapal-kapal manca kasebut bakal caos bebana lan bingkisan marang sultan, sawijining kalumrahan amrih bisa katampa minangka tamu dening sultan.

Pralayane Kasultanan Banten kawiwitan nalika putrane Sultan Ageng Tirtayasa sing kondhang kanthi asma Sultan Haji, kekancan karo Walanda. Sultan Haji diojok-ojoki dening Walanda amrih njongkeng kalenggahane kang ramane. Awit saka pambiyantune Walanda, dhampar keprabon pancen kasil direbut dening Sultan Haji saka Sultan Ageng Tirtayasa.

Nanging wiwit wektu kuwi Kasultanan Banten wis ora duwe daya kanggo ngrembakakake wewengkone minangka sawijining kasultanan. Banten ing astane Sultan Haji kaya kebo dikeluhi, isine mung manut marang prentahe Walanda. Saya suwe Kasultanan Banten malah dadi jajahane Walanda. Pungkasane, Kasultanan Banten dibubarake dening Raffles ing taun 1813, nalika Inggris nggenteni Walanda njajah Banten wiwit 1811-1816.

Iku mau kahanane Pelabuhan Karangantu jaman biyen. Banjur kepriye kahanane saiki? Pelabuhan Karangantu pancen isih dipigunakake, nanging wis ora dadi pelabuhan internasional maneh. Saiki dadi Pelabuhan Perikanan Nusantara Karangantu.

Gerbang Pelabuhan Perikanan Nusantara Karangantu

(Foto: Mulyono Atmosiswartoputra)

 

Prau-prau para misaya mina katon padha labuh ing dermaga. Ora sethithik prau-prau mau kang labuh ing sanjabaning gerbang pelabuhan. Ing papan kuwi labuh uga prau-prau wisata bahari.

Ana papan mligi kanggo adol karcis tumrap sing kepengin plesir ing sandhuwuring segara nganggo prau wisata. Miturut salah sawijining pawongan kang ana ing Pantai Gope, pesisir iki rame yen dina Minggu utawa dina prei liyane. Akeh wong sing pada numpak prau wisata saperlu myawang kahanan sakiwa tengene pesisir saka sandhuwuring banyu segara. Ana uga kang nyewa prau wisata saperlu plesir tumuju pulo-pulo cilik ing sacedhake Pelabuhan Karangantu, kaya ta: Pulo Bintang, Pulo Lima, Pulo Empat, Pulo Tiga, Pula Panjang, lan Pulo Tunda,

Prau wisata bahari lagi mlaku ing ndhuwuring banyu segara

(Foto: Mulyono Atmosiswartoputra)

                                                                                                        Mulyono Atmosiswartoputra

NGUNGAK TILAS KARATON BANTEN (2) : Karaton Kaibon Papan Kalenggahane Ibune Sultan

Cover Majalah Jaya Baya, Nomor 35, Minggu I, Mei 2026.

Majalah Jaya Baya, Nomor 35, Minggu I, Mei 2026, Halaman 18

Majalah Jaya Baya, Nomor 35, Minggu I, Mei 2026, Halaman 19

Salinan dari tulisan di atas.

NGUNGAK TILAS KARATON BANTEN (2)

Karaton Kaibon Papan Kalenggahane Ibune Sultan

 

Mulyono Atmosiswartoputra

 

Purwaka

Ing edhisi kepungkur dicritakake kepriye kahanane tilas Karaton Kasultanan Banten, yaiku Karaton Surosowan. Nanging kuwi dudu siji-sijine karaton ing Banten. Isih ana maneh Karaton Kaibon. Iki dudu karaton kang minangka punjering paprentahan, jalaran didegake minangka papan kalenggahane Ratu Aisyah, ibune Sultan Banten. Karaton kang dibangun taun 1815 iki minangka daleme Sultan Syarifuddin (1809-1815). Karaton iki dienggo nganti jaman pamarentahane Bupati Banten kapisan, Aria Adi Santika, sawise Kasultanan Banten dibubarake ing taun 1816.

Miturut katrangan kang tumancep ing sangareping kraton, tembung “kaibon” asale saka tembung “ibu” kang kawuwuhan ater-ater ka- lan panambang -an. Tegese, papan kalenggahane ibu.  

Gapura awujud candhi bentar ing sisih kulon, kasawang saka njero kraton. 

 

Beda karo katrangan kasebut, Supratikno Rahardjo sakanca ngarani Ratu Banten sing dedalem ing kono dudu Sultan Syarifuddin, nanging Sultan Syafiuddin kang ngasta pusaraning praja wiwit 1809-1813. Sawise sultan seda, kalungguhane digenteni dening putrane sing nembe umur limang sasi. Awit saka iku, kanggo sawetara wektu, paprentahan diasta dening ibune, Ratu Aisyah.

Beda maneh karo panemune Giyanto kang kandha yen nalika Sultan Syafiuddin seda, putrane isih umur limang taun (dudu limang sasi), saengga kalungguhane digenteni dening ibune, Ratu Aisyah, nganti putrane diwasa. Asmane putrane Sultan Syafiuddin yaiku Sultan Maulana Rafiuddin.

Karaton kang dibangun nganggo bata iki madhepe mengulon. Ing sisih ngarep ana gapura awujud candhi bentar cacah lima kang minangka lawang mlebu karaton. Ing ngarep sisih tengen utawa lor, tinemu bekas bangunan masjid sing didegake ing lemah kang luwih dhuwur tinimbang lemah ing sakiwatengene. Lawang mlebune ana lima. Sing siji lawang mlebu saka wetan, sing loro lawang mlebu saka kidul, dene sing loro liyane saka sanjabaning tembok sisih lor.

Bangunan bekas masjid kasawang saka njero karaton.

 

Kajaba bekas bangunan masjid, ing njero kraton sing katon isih ngadeg yaiku paduraksa. Cacahe ana loro, ngarep lan mburi. Dene bangunan liyane wis padha rusak, mung kari pondhasine.

Ing sangareping kraton ana kalen sing disengguh minangka dalan tumuju Karaton Surosowan. Nanging miturut salah sawijining pegawai kang ngopeni bekas karaton, kalen kang ngubengi karaton iki minangka aling-aling yen ana mungsuh teka. Kanthi anane kalen kang amba, mungsuh ora bisa langsung nyerang karaton.

Tilas paduraksa, salah sijine bangunan kang isih ana sisane.

 

Isih miturut cathetan kang tumancep ing sangareping karaton, arsitektur Karaton Kaibon duwe cakrik archais sing luwih kuwat tinimbang Karaton Surosowan kang katon saka rancangan gerbang lan temboke.

Dirusak

Ing taun 1832 Karaton Kaibon dirusak dening Walanda awit saka prentahe Gubernur Jenderal Herman Willem Daendeles. Barang-barang sing isih bisa dienggo, digawa menyang Serang kanggo mbangun kantor lan omahe penggedhe Walanda, padha karo barang bekas Karaton Surosowan.      

Karaton Kaibon sing dirusak Walanda, saiki mung kari jugrugane.

 

Lemah kosong ing sisih kidul kang ana ing njero karaton, saiki digawe taman saengga katon asri. Ora ana katrangan biyen lemah kosong kuwi mujudake taman apa dudu. Kang cetha, taman kasebut dijenengi “Taman Kaibon”.

Jane mono isih ana karaton tinggalane Kasultanan Banten, yaiku Karaton Tirtayasa kang dumunung ing Desa Tirtayasa, Kecamatan Tirtayasa, Kabupaten Serang. Bangunan iki sakawit mujudake papan kalenggahane Sultan Ageng Tirtayasa.

Kaya kang wis dakaturake ing tulisan sadurunge, putrane Sultan Abulfath Abdulfattah sing asma Pangeran Gusti mbalela marang kang ramane. Pangeran Gusti sing dibantu Walanda bisa ngasorake kang ramane. Sultan Abulfath Abdulfattah banjur yasa kraton ing Tirtayasa lan nerusake perang saka kene.

Emane, dununge bekas Karaton Tirtayasa adoh saka Stasiun Karangantu saengga rada kangelan tumrape wong sing ora nggawa tumpakan dhewe kaya aku. Miturut Google Maps, saka Stasiun Karangantu menyang bekas Karaton Tirtayasa adohe 22,1 kilometer.

Kajaba kuwi, miturut Utari Ninghidayati ing tulisane kang asesirah “Melihat Koleksi Temuan dari Keraton Tirtayasa” kang kaunggah ing Kompasiana, bekas Karaton Tirtayasa wis ora ana jugrugane tembok karaton. Sing katon mung turahan pondhasi tembok sing katon mencungul saka lemah. Iya awit saka iku aku ora nyambangi bekas Karaton Tirtayasa.

NGUNGAK TILAS KARATON BANTEN (1) : Karaton Surosowan Dirusak Kaping Pindho

Cover Majalah Jaya Baya, Nomor 34, Minggu IV, April 2026.

Majalah Jaya Baya, Nomor 34, Minggu IV, April 2026, Halaman 18.

Majalah Jaya Baya, Nomor 34, Minggu IV, April 2026, Halaman 18.

NGUNGAK TILAS KARATON BANTEN (1)

Karaton Surosowan Dirusak Kaping Pindho

Dening : Mulyono Atmosiswartoputra

 

Purwaka:

Ing siring kulon Pulo Jawa tau madeg kerajaan gedhe, Kasultanan Banten. Meh sapantaran karo Mataram ing Jawa Tengah, Kasultanan Banten nemahi pungkasan tragis, amarga dibusak saka Tanah Jawa dening penjajah taun 1813. Nggoleki tlacake Kasultanan Banten rada angel, amarga wis padha ilang saka lumahe bumi. Kaya ngapa tilas kasultanan sing didegake dening Sunan Gunung Jati iki, kadang Mulyono Atmosiswartoputra nyritakake anggone ngungak menyang tilas karaton Kasultanan Banten ing Surosowan, kaperang dadi rong tulisan wiwit JB edhisi iki.

Sisih wetan tilas Karaton Surosowan

Nalika aku tekan Karaton Surosowan, tiba kebeneran pagere dibukak, jalaran lagi ana wong sing mbabadi suket. Sajake iki sawijining kabegjan tumrapku, jalaran tumrap sing kepengin mlebu ing njeroning bekas Karaton Surosowan, jarene kudu lapor luwih dhisik marang pegawe Museum Situs Kepurbakalan Banten sing kantore dumunung ing sangareping kraton.

Ing njero, aku ora nemokake apa-apa, kejaba bekas pondhasi karaton. Iki beda banget karo karaton-karaton ing Jawa Tengah apadene Cirebon sing isih ngadeg nganti saprene.

Banjur kepriye critane dene Karaton Surosowan kang minangka punjering paprentahan Kasultanan Banten mung kari bekas beteng lan pondhasi?

Ing buku Ragam Pusaka Budaya Banten kang kababar dening Dinas Pendidikan Provinsi Banten lan Balai Pelestarian Peninggalan Purbakala Serang disebutake yen Karaton Surosowan dudu papan kalenggahane sultan sing wiwitan didegake ing Banten. Papan kalenggahane sultan ing cedhake Karangantu.

Karaton Surosowan didegake ing antarane taun 1552 nganti tekan 1570. Karaton dibangun nganti pirang-pirang ambal, sethithike ambal kaping pat. Dhuwure tembok udakara rong meter, dene ambane limang meter. Dawane tembok ing sisih wetan lan kulon udakara 300 meter, dene sisih lor lan kidul dawane 100 meter. Jembare karaton sing diubengi beteng udakara telung hektar.  

Miturut katrangane wong kang lagi mbabadi suket mau, beteng karaton nduweni lawang mlebu cacah loro. Sing siji ing sisih wetan, dene sing sijine ing sisih lor, cedhak karo Masjid Agung Banten. Iki jumbuh kalawan kang disebutake ing buku Ragam Pusaka Budaya Banten, yen beteng Surosowan duwe lawang gedhe minangka gerbang mlebu cacah loro kang dumunung ing sisih wetan lan lor.  

Isih miturut buku kuwi, saiki Karaton Surosowan kang diubengi beteng mung kari jugrugane. Bangunan sing isih katon yaiku tembok beteng sing ngubengi turahan-turahane bangunan. Turahan bangunan mau awujud pondhasi lan tembok-tembok sing wis rusak, turahan bangunan patirtan, lan tilas sendhang taman kang ana bangunan Bale Kambang (Rara Denok).

Miturut Giyanto ing bukune kang asesirah Selayang Pandang Banten, Rara Denok yaiku papan padusane para putri kraton. Dene papan padusane priyayi kakung diarani Pancuran Mas. Ana uga bangunan sing diarani Pasepen, wujude kaya ali-ali kang minangka papan ngibadahe para sultan. Ing sarehning tilas bangunane ketutup suket sing ledhung-ledhung lan papane uga jembar banget kaya ara-ara amba, mula aku ora niliki tilas bangunan-bangunan kasebut.

Karaton Surosowan sisih njero kafoto saka papan kang rada dhuwur, wis ora ana bangunan kajaba bekas pondhasi.

 

Dirusak

 

Supratikno Rahardjo lan kanca-kanca ana ing bukune kang asesirah Kota Banten Lama: Mengelola Warisan untuk Masa Depan kandha, Karaton Surosowan tau dirusak ping pindho. Dirusak sing kapisan dumadi ing taun 1680, dene sing kapindho dumadi ing taun 1813. Nanging Nina H. Lubis ana ing bukune kang asesirah Banten dalam Pergumulan Sejarah: Sultan, Ulama, Jawara, rusake Karaton Surosowan sing kapindho iku dumadi ing taun 1808.

Saka cathetan sejarah bisa dimangerteni yen rusake Karaton Surosowan sing kapisan ing taun 1680 iku amarga perang antarane bapa lan anak, yaiku Sultan Abulfath Abdulfattah kang kondhang kanthi asma Sultan Ageng Tirtayasa kalawan Sultan Haji sing dibiyantu Walanda.

Miturut cathetan kang ana ing plang sing tumancep ing sapinggiring beteng, Karaton Surosowan kang rusak mau dibangun maneh dening arsitek Walanda, Hendrik Lucaszoon Cardeel (1680-1681).

Rusake karaton sing kapindho awit saka prentahe Gubernur Jenderal Herman Daendels. Manut Nina H. Lubis, marga tumindak sewenang-wenange Daendels marang Kasultanan Banten, ndadekake para kawula Banten kang dipandhegani dening Pangeran Ahmad, putrane Sultan Aliudin II, ngraman marang Walanda. Kapal-kapal Walanda asring dirampok. Para ulama uga gawe morat-mariting kahanan.

Daendels sing ora kasil ngawekani kabeh mau, banjur nyujanani yen kang ada-ada gawe ontran-ontran kasebut ora liya ya Sultan Banten. Awit saka iku, Sultan Banten banjur ditangkep lan dikunjara ing Batavia. Dene beteng lan Karaton Surosowan dirusak lan dibakar. Iki dumadi ing taun 1808. Nanging miturut cahetan ing plang kang tumancep ing sangareping Karaton Kaibon, barang-barang sing isih bisa dienggo, digawa menyang Serang kanggo mbangun kantor lan omahe penggedhe Walanda, padha karo barang bekas Karaton Kaibon.

Senajan wis ora wujud karaton, nanging bekas Karaton Surosowan wis didadekake Benda Cagar Budaya dening Walikota Serang lumantar Surat Keputusan Walikota Serang nomer 233 Taun 2024, tanggal 25 Oktober 2024.

 

(Ana candhake)