RADEN MAS MARTAPURA, Ratu Mataram kang Mung Sadina

Cover Majalah Panjebar Semangat, Nomor 9, Tanggal 28 Februari 2026

Majalah Panjebar Semangat, Nomor 9, Tanggal 28 Februari 2026, Halaman 26

Majalah Panjebar Semangat, Nomor 9, Tanggal 28 Februari 2026, Halaman 27

Salinan dari tulisan di atas

Yen penganten asring diarani ratu sedina jalaran didandani lan dilenggahake ana ing dhampar kaya dene ratu sarta disubya-subya, ing kasunyatan jebul ana wong sing bener-bener dadi ratu mung sadina. Iki dudu perkara penganten, nanging nyata dumadi ing Kraton Mataram. Sing dadi ratu mung sadina yaiku Raden Mas Martapura.

Banjur kepriye critane dene dadi ratu kok mung sadina?

Sasedane Panembahan Senapati, dhampar kaprabon kawarisake marang Raden Mas Jolang, putrane Panembahan Senapati sing miyos saka garwa prameswari kapisan, Ratu Mas Waskitajawi. Gelare yaiku Sri Susuhunan Adi Prabu Hanyakrawati Senapati ing Ngalaga Mataram kang asring sinebut Panembahan Hanyakrawati.

Panembahan Hanyakrawati peputra lima. Pembarepe asma Raden Mas Rangsang, nuli Ratu Pandhansari, Raden Mas Pamenang, Raden Mas Martapura, lan Raden Mas Cakra.

Babad Tanah Jawa jilid 1 anggitane Sugiarta Sriwibawa nyritakake yen nalika Panembahan Hanyakrawati pinuju ana ing krapyak bareng lan para pandhereke, dumadakan gerah. Sang prabu banjur nimbali Adipati Mandaraka lan ingkang raka, Pangeran Purbaya.

“Eyang saha kakangmas, sapengker kula ingkang kula lilani jumeneng nata inggih punika pun Rangsang. Nanging sarehning kula sampun nate janji menawi pun Martapura ingkang badhe dados ratu, pramila pun Martapura panjenengan jumenengaken ratu sakedhap, kangge ngluwari janji kula”.

Gerahe sang nata saya santer, nuli seda.

Beda karo crita kasebut, V. Wiratna Sujarweni ana ing bukune kang asesirah Jejak Mataram Islam di Yogyakarta nyritakake yen nalika sang prabu bebedhag kidang ing alas Krapyak, ujug-ujug ketekan bantheng ngamuk. Sang prabu nglawan nganggo tumbak, kena endhase bantheng, nanging marga atos, banthenge isih bisa nyruduk nganti sang prabu ketaton lan seda. Iya awit saka iku Panembahan Hanyakrawati katelah kanthi asma Panembahan Seda ing Krapyak.

Olehe Panembahan Hanyakrawati janji Raden Mas Martapura kang asma timure Raden Mas Wuryah dadi ratu, miturut Krisna Bayu Adji lan kanca-kanca ana ing bukune kang asesirah Ensiklopedi Raja-Raja Jawa, dari Kalingga hingga Kasultanan Yogyakarta, critane mangkene.

Nalika isih minangka Pangeran Adipati Anom (putra mahkota), Raden Mas Jolang mundhut garwa Ratu Tulungayu saka Panaraga. Nanging anggone jejodhoan karo Ratu Tulungayu suwe banget ora kagungan putra. Kamangka Raden Mas Rangsang wis kadhung janji, suk emben yen wis dadi ratu, kalungguhan minangka Pangeran Adipati Anom bakal kaparingake marang putrane sing miyos saka Ratu Tulungayu.

Kajaba mundhut garwa Ratu Tulungayu, Raden Mas Jolang uga mundhut garwa Dyah Banowati. Ora antara suwe Dyah Banowati kagungan putra, aran Raden Mas Rangsang. Patang tahun sawise Raden Mas Jolang jumeneng nata, Ratu Tulungayu kagungan putra, aran Raden Mas Wuryah (Raden Mas Martapura). Kamangka, kalungguhan minangka Pangeran Adipati Anom wis diparingake marang Raden Mas Rangsang sing tau diutus dening kang rama amrih ngadhepi Adipati Pragola sing ngraman marang Mataram.

Sarehning Raden Mas Jolang utawa Panembahan Hanyakrawati wis tau janji yen putrane saka Ratu Tulungayu sing bakal dijumenengake ratu, mula sadurunge seda, Panembahan Hanyakrawati dhawuh marang Adipati Mandaraka lan Pangeran Purbaya amrih njumenengake Raden Mas Martapura dadi ratu sadhela, kanggo ngluwari janjine. Apa maneh kaya kang sinebut ing Babad Tanah Jawi, Raden Mas Martapura iku nandhang gerah owah,

Bareng Panembahan Hanyakrawati wis seda, Adipati Mandaraka lan Pangeran Purbaya bener-bener njumenengake Raden Mas Martapura minangka ratu Mataram, sanajan mung sadhela. Mangkene crita jumenengane Raden Mas Martapura.

Ing dina iku, sawise pasowanan pepak, Adipati Mandaraka miyos ing sitinggil nganthi Raden Mas Martapura sing nandhang gerah owah. Raden Mas Martapura katon berag diaturi lenggah ana dhampar keprabon. Para nayaka bupati padha cingak, nanging ora ana sing wani cemuwit.

Ora let suwe, Adipati Mandaraka mbisiki Raden Mas Martapura, “Angger wayah Prabu, saka welinge swargi ramamu, yen wis lenggah dhampar iki, enggal jengkara”.

Raden Mas Martapura manut. Kanthi didherekake para parekan, Raden Mas Martapura  jengkar bali ngedhaton. Bubar kuwi, Raden Mas Rangsang kang uga marak ing sitinggil, diaturi lenggah ing dhampar. Pangeran Purbsya kang lenggah ing sisihe banjur ngandika, “Para santana dalah nayaka bupati kabeh, seksenana yen ing dina iki Raden Mas Rangsang jumeneng nata nggenteni kang rama swargi, ajejuluk Sultan Agung Hanyakrakusuma Senapati ing Ngalaga Ngabdurrahman. Sing sapa ora sarujuk, enggal matura, aku sing bakal mangsuli”.

Raden Mas Martapura bener-bener tau dadi ratu Mataram, sanajan mung sadina.

                (Mulyono Atmosiswartoputra)